કાનુની સવાલ : છૂટાછેડાની સ્થિતિમાં બાળકો કોની સાથે રહેશે? માતાને બાળકોની કસ્ટડી ક્યારે મળી શકે છે?
પતિ-પત્નીના છુટાછેડા પછી બાળકની કસ્ટડીનો નિર્ણય માત્ર એના પર રહેતો નથી કે, કોણ કમાય છે. અથવા બાળકો કોની પાસે રહે છે.કોર્ટ બાળકોની સુરક્ષા, પરવરિશ, શિક્ષણ,સ્વાસ્થય અને ભાવનાત્મક જરુરતો અને સમગ્ર કલ્યાણને સૌથી વધારે મહત્વ આપે છે.
છુટાછેડાની સ્થિતમાં સૌથી સંવદેનશીલ સવાલ થાય છે કે, બાળકો માતા પાસે રહેશે કે, પિતા પાસે. કેટલાક કેસમાં માતાને ડર રહે છે કે, આર્થિક રુપે આત્મનિર્ભર ન થવા પર નોકરી ન કરવાના કારણે તે બાળકોની કસ્ટડી ગુમાવે છે. પરંતુ ભારતીય કાનુનમાં કસ્ટડી નક્કી કરતી વખતે માતા-પિતાની આર્થિક સ્થિતિ અથવા કાનુની દાવેદારી જ નિર્ણાયક હોય છે.
તેના બદલે, બાળકના શ્રેષ્ઠ હિતોને સર્વોપરી ગણવામાં આવે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે તેના નિર્ણયોમાં એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે, બાળકનું કલ્યાણ માતાપિતાના અધિકારો કરતાં વધુ મહત્વનું છે.
હિન્દુ માઈનોરિટી એન્ડ ગાર્જિયનશિપ એક્ટ1956ની કલમ 6 મુજબ, પાંચ વર્ષની ઉંમર સુધી પહોંચેલા બાળકની કસ્ટડી સામાન્ય રીતે માતા પાસે હોવી જોઈએ. જો કે, આ જોગવાઈ પોતે જ ખાતરી આપતી નથી કે માતાને બધી પરિસ્થિતિઓમાં કસ્ટડી મળશે.
કોર્ટે બાળકના શ્રેષ્ઠ હિત અને સંજોગોને ધ્યાનમાં રાખીને નિર્ણય લેવો જોઈએ. તેથી, જો બાળકની સલામતી અથવા કલ્યાણ અંગે ગંભીર ચિંતા હોય, તો કોર્ટ અલગ વ્યવસ્થા કરી શકે છે.
કેટલીક મહિલાઓને છૂટાછેડા પછી આશંકા રહે છે કે, નોકરી ન કરવા પર અથવા ઓછી આવકના આધાર પર તેને બાળકોની કસ્ટડી મળશે નહી. પરંતુ કસ્ટડી નક્કી કરતી વખતે કોર્ટ માત્ર આર્થિક સ્થિતિને આધાર બનાવતી નથી. એ પણ જુએ છે કે, કોણ બાળકની સારી રીતે સાંભળ , શિક્ષણ અને સ્વાસ્થનું જરુરતો પુરી કરી શકે છે.
માતાની ઓછી આવક હોવાનો મતલબ એ નથી કે, બાળકની પરવરિશ કરવામાં અક્ષમ છે. કોર્ટ મામલાના તથ્થો અને ઉપલબધ પરિસ્થિતિના આધાર પર બાળકોના હિતમાં નિર્ણય લે છે.
હિન્દુ લગ્ન અધિનિયમ,1955ની કલમ 26 હેઠળ, સગીર બાળકોની કસ્ટડી, ભરણપોષણ અને શિક્ષણ સંબંધિત આદેશો વૈવાહિક કાર્યવાહીમાં કરી શકાય છે. વધુમાં, કોર્ટ અધિનિયમ,1890 હેઠળ બાળ કસ્ટડી અને વાલીની નિમણૂક સંબંધિત બાબતો પર પણ વિચાર કરી શકે છે. લાગુ કાયદો અને પ્રક્રિયા લગ્નની પ્રકૃતિ, પક્ષકારોના અંગત કાયદા અને કેસની પરિસ્થિતિઓ પર આધાર રાખે છે.
હવે એક પ્રશ્ન થાય છે કે, જો માતાને કસ્ટડી મળે, તો પણ પિતાને મુલાકાતનો અધિકાર હોઈ શકે છે.માતાની કાયમી કસ્ટડીનો અર્થ એ નથી કે, પિતાનો બાળકની મુલાકાત લેવાનો અધિકાર કાયમી ધોરણે સમાપ્ત થઈ ગયો છે. બાળકના શ્રેષ્ઠ હિતમાં, કોર્ટ પિતા માટે મુલાકાત, ફોન અથવા વિડિઓ કૉલ્સ અને વેકેશન સમય જેવી વ્યવસ્થા સ્થાપિત કરી શકે છે.
જો મુલાકાત બાળકની સલામતી અથવા સુખાકારીને જોખમમાં મૂકે છે, તો કોર્ટ સંજોગોના આધારે આ અધિકારો પર શરતો લગાવી શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટના નિર્ણયોએ મુલાકાતના અધિકારો અને બાળકની ભાવનાત્મક જરૂરિયાતો સાથે કસ્ટડીને સંતુલિત કરવાના મહત્વ પર પણ ભાર મૂક્યો છે.
(Disclaimer: જો તમારી પાસે કોઈ ચોક્કસ કેસ હોય તો કાનૂની નિષ્ણાત (વકીલ) ની સલાહ લેવી સલાહભર્યું છે. અહીં આપેલી માહિતી ફક્ત કોર્ટના નિર્ણયો અને કલમોને આધારે આપવામાં આવી છે. તમારે કોઈ કેસ માટે જાણવું હોય તો યોગ્ય વકીલની સલાહ લઈ શકો છો.)(All Image Credit- Canva /PTI )
