શું બપોરનું એક ફ્રી ભોજન બદલી શકે છે ભારતનું ભવિષ્ય? સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશે કેવી રીતે રોક્યો શાળાઓમાં ડ્રોપઆઉટનો રેશિયો

વર્ષ 2001માં ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટ દુષ્કાળ અને ભૂખમરા સાથે જોડાયેલા એક કેસની સુનાવણી કરી રહી હતી. આ કેસ પીપલ્સ યુનિયન ફોર સિવિલ લિબર્ટીઝ (PUCL) દ્વારા દાખલ કરવામાં આવ્યો હતો. આ દરમિયાન કોર્ટે એક એવો આદેશ આપ્યો, જેણે આગામી બે દાયકામાં ભારતીય શાળાઓની વ્યવસ્થાને શાંતિથી નવો આકાર આપ્યો.

કોર્ટે રાજ્યોને નિર્દેશ આપ્યો કે છ મહિનાની અંદર સરકારી અને સરકારી સહાય પ્રાપ્ત પ્રાથમિક શાળાઓના દરેક બાળકને રાંધેલું બપોરનું ભોજન પૂરું પાડવામાં આવે. ભૂખમરાથી રાહત આપવાના ઉપાય તરીકે શરૂ થયેલી આ યોજના લગભગ સંયોગવશ ભોજનના માધ્યમથી બાળકોને વર્ગખંડમાં જાળવી રાખવાના ભારતના સૌથી મોટા અને લાંબા સમય સુધી ચાલેલા પ્રયોગોમાંથી એક બની ગઈ.

ગરીબ પરિવારોનાં બાળકો પર વધુ અસર જોવા મળી

આ વિચાર પોતે નવો નહોતો. તમિલનાડુમાં 1960 ના દાયકાની શરૂઆતથી જ આ યોજનાનું એક સ્વરૂપ અમલમાં હતું. આ રાજ્યના પ્રારંભિક અનુભવ પર કરવામાં આવેલા સંશોધનમાં જાણવા મળ્યું હતું કે આ યોજનાએ શાળામાં પ્રવેશ મેળવતા બાળકોની સંખ્યામાં વાસ્તવિક અને માપી શકાય એવો ફેરફાર કર્યો હતો. ખાસ કરીને છોકરીઓ અને ગરીબ પરિવારોનાં બાળકો માટે તેની અસર વધુ જોવા મળી હતી.

આવા પરિવારો માટે નિશ્ચિત ભોજન મળવાની ખાતરી એ નક્કી કરતી હતી કે બાળકને શાળાએ મોકલવામાં આવશે કે પછી ઘરના કામમાં મદદ કરવા માટે ઘરે રાખવામાં આવશે. વર્ષ 2001માં સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશે ખરેખર તમિલનાડુના આ પ્રયોગને અપનાવીને સમગ્ર દેશમાં લાગુ કર્યો હતો.

ત્યારથી શાળામાં પ્રવેશ પર આ યોજનાની અસરના પુરાવા મોટાભાગે સતત હકારાત્મક રહ્યા છે. ભારતની મધ્યાહ્ન ભોજન યોજના પર થયેલા શૈક્ષણિક સંશોધનમાં, જેમાં પ્રતિષ્ઠિત અર્થશાસ્ત્ર જર્નલોમાં પ્રકાશિત થયેલા અભ્યાસોનો પણ સમાવેશ થાય છે, જાણવા મળ્યું છે કે આ યોજનાએ પ્રાથમિક શાળાઓમાં બાળકોના પ્રવેશમાં નોંધપાત્ર વધારો કર્યો છે.

પરિવારોનાં બાળકોને મળ્યો મધ્યાહ્ન ભોજનનો લાભ

આ યોજનાની સૌથી વધુ અસર એવા બાળકો પર જોવા મળી હતી, જેમના શાળામાં પ્રવેશ ન મેળવવાની અથવા વહેલી તકે શાળા છોડી દેવાની શક્યતા સૌથી વધુ હતી. ખાસ કરીને એવા પરિવારોનાં બાળકોને તેનો લાભ મળ્યો, જ્યાં બાળકને ઘરે ભોજન કરાવવાનો ખર્ચ તેને શાળાએ મોકલવાના ખર્ચ સાથે સીધી સ્પર્ધા કરતો હતો. આજે આ યોજનાનું નામ બદલીને પીએમ પોષણ (PM POSHAN) રાખવામાં આવ્યું છે અને તે મોટી સંખ્યામાં બાળકો સુધી પહોંચે છે.

સૌથી તાજેતરની UDISE+ શાળા ગણતરી અનુસાર, આશરે 10.9 લાખ સંસ્થાઓમાં લગભગ 10.32 કરોડ બાળકોને આ યોજના હેઠળ ભોજન આપવામાં આવે છે. કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા વર્ષ 2021થી 2026ના સમયગાળા માટે આ યોજના હેઠળ કુલ 54,061 કરોડ રૂપિયાનું બજેટ ફાળવવામાં આવ્યું છે.

હાલમાં પ્રતિ બાળક દૈનિક ભોજન તૈયાર કરવાનો ખર્ચ પ્રાથમિક શાળાના વિદ્યાર્થીઓ માટે 6.78 રૂપિયા અને ઉચ્ચ પ્રાથમિક શાળાના વિદ્યાર્થીઓ માટે 10.17 રૂપિયા નક્કી કરવામાં આવ્યો છે. આ આંકડા અલગ-અલગ જોવામાં નાના લાગી શકે છે, પરંતુ જ્યારે કરોડો બાળકો સુધી પહોંચતી આ યોજનાના વ્યાપને ધ્યાનમાં લઈએ ત્યારે તે વિશ્વના સૌથી મોટા શાળા ભોજન કાર્યક્રમોમાંથી એક બની જાય છે.

યોજનાના મોટા વ્યાપ છતાં એક મોટી ખામી

આટલા પ્રભાવશાળી આંકડાઓની પાછળ એક મોટો તફાવત છુપાયેલો છે. આ યોજના હાલમાં ભારતમાં કુલ શાળામાં નોંધાયેલા વિદ્યાર્થીઓમાંથી માત્ર 41.8 ટકા બાળકોને જ આવરી લે છે. બિનસહાયિત માન્યતા પ્રાપ્ત ખાનગી શાળાઓમાં આશરે 9.58 કરોડ બાળકો અભ્યાસ કરે છે. જે દેશના કુલ વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યાના લગભગ 39 ટકા છે. આ બાળકો આ યોજનાના લાભથી સંપૂર્ણપણે વંચિત છે.

આ બાબત પાછળનું કારણ એ છે કે આ યોજના ખાસ કરીને સરકારી અને સરકારી સહાય પ્રાપ્ત શાળાઓને ધ્યાનમાં રાખીને બનાવવામાં આવી છે. પરંતુ તેનો અર્થ એ થાય છે કે ઓછી ફી ધરાવતી ખાનગી શાળાઓમાં અભ્યાસ કરતા ભારતના ગરીબ પરિવારોનાં બાળકોને મધ્યાહ્ન ભોજનનો કોઈ લાભ મળતો નથી.

આ વર્ગ સતત વધી રહ્યો છે અને તેનું મહત્ત્વ પણ ઘણું છે. હકીકતમાં, આ બાળકોના પરિવારોની આર્થિક સ્થિતિ બાજુની સરકારી શાળામાં અભ્યાસ કરતા બાળકોના પરિવારો જેવી જ હોઈ શકે છે. તેમ છતાં તેમને આ યોજનાનો લાભ મળતો નથી.

માત્ર પ્રવેશ જ નહીં, વર્ગખંડમાં ભોજનની અસલી અસર

હવે શાળામાં પ્રવેશના આંકડાઓથી આગળ વધીને વિચારીએ કે આ ભોજન વર્ગખંડમાં વાસ્તવિક રીતે શું અસર કરે છે. જે બાળકને સવારે યોગ્ય નાસ્તો મળ્યો નથી, તે મોડી સવાર સુધી અભ્યાસમાં યોગ્ય રીતે ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકતું નથી. ભલે તેની સામે ભણાવવામાં આવતા પાઠ કેટલા પણ સારા કેમ ન હોય.

દરરોજ નિશ્ચિત અને ભરોસાપાત્ર બપોરનું ભોજન મળવાથી બાળકની ભૂખને કારણે અભ્યાસમાં આવતી અડચણ કેટલાક કલાકો માટે દૂર થાય છે. આ એવી સમસ્યા છે, જેને કોઈ અભ્યાસક્રમમાં સુધારો કે વધુ સારી પાઠ્યપુસ્તકો પણ દૂર કરી શકતી નથી. સંશોધનમાં આ યોજનાની એક શાંત પરંતુ મહત્ત્વપૂર્ણ સામાજિક અસર પણ નોંધવામાં આવી છે.

અલગ-અલગ જાતિ અને સમુદાયનાં બાળકો એક જ ભોજન સાથે બેસીને ખાય છે. આ ભોજન સાથે મળીને તૈયાર કરવામાં આવે છે અને પીરસવામાં આવે છે. આવા દેશમાં, જ્યાં શાળાના દરવાજાની બહાર પણ ભોજન સામાજિક ભેદભાવ અને અલગતાનું એક સતત માધ્યમ રહ્યું છે, ત્યાં સાથે બેસીને ભોજન કરવાની આ વ્યવસ્થા સામાજિક સમાનતાને પ્રોત્સાહન આપે છે.

યોજના સામે હજુ પણ અનેક પડકારો

આનો અર્થ એ નથી કે આ યોજના કોઈ સમસ્યા વિના ચાલી રહી છે. અલગ-અલગ રાજ્યોમાં ભોજનની ગુણવત્તા અને સ્વચ્છતાને લઈને સમયાંતરે ફરિયાદો સામે આવતી રહે છે. ખાદ્યપદાર્થોના વધતા ભાવની સરખામણીમાં ભોજન તૈયાર કરવાનો ખર્ચ વધ્યો નથી. તેના કારણે બાળકોને વાસ્તવમાં શું પીરસી શકાય છે તેના પર અસર પડે છે.

આ ઉપરાંત, ખાનગી શાળાઓમાં અભ્યાસ કરતા બાળકોને યોજનામાં સામેલ ન કરવાની ખામીને કારણે નબળા આર્થિક વર્ગના બાળકોનો એક મોટો હિસ્સો આ યોજનાના લાભથી સંપૂર્ણપણે વંચિત રહી જાય છે. પરંતુ શાળામાં પ્રવેશ અને વર્ગખંડમાં ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા માટે નિશ્ચિત ભોજનની અસરના મૂળભૂત પુરાવા છેલ્લા બે દાયકાનાં સંશોધનમાં સતત જોવા મળ્યા છે. નીતિ ઘડતરના ક્ષેત્રમાં આ એક દુર્લભ બાબત છે, કારણ કે ઘણી વખત યોજનાઓની અસરકારકતાના પુરાવા આટલા સ્પષ્ટ હોતા નથી.

નાગરિકો માટે આ યોજનામાંથી શું શીખવા જેવું છે?

એક નાગરિક તરીકે આ યોજનામાંથી મળતો વ્યવહારુ બોધ એ છે કે દરરોજ દસ કરોડથી વધુ બાળકોને ભોજન પૂરું પાડતી આટલી મોટી યોજનાની તેના વ્યાપ અને મહત્ત્વના પ્રમાણમાં સમીક્ષા થવી જોઈએ. માત્ર એટલા માટે તેની અવગણના ન થવી જોઈએ કે આ યોજના છેલ્લા બે દાયકાથી ચાલી રહી છે અને હવે સામાન્ય વ્યવસ્થાનો એક ભાગ બની ગઈ છે.

આગામી વખતે જ્યારે કોઈ શાળાના મધ્યાહ્ન ભોજનને વાસ્તવિક શિક્ષણ નીતિમાં એક નાનકડા વધારા તરીકે જોવામાં આવે, ત્યારે એ યાદ રાખવા જેવું છે કે ભારતમાં પ્રાથમિક શિક્ષણમાં પ્રવેશના વર્તમાન લાભનો કેટલોક મોટો હિસ્સો ખરેખર ભૂખમરા સામેના એક સુપ્રીમ કોર્ટના આદેશ સાથે જોડાયેલો છે.

સ્ત્રોત: પીપલ્સ યુનિયન ફોર સિવિલ લિબર્ટીઝ વિરુદ્ધ ભારત સંઘ (2001), ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટ; UDISE+ 2024-25, પીએમ પોષણ યોજનાના કવરેજ અને બજેટ સંબંધિત આંકડા; ભારતની મધ્યાહ્ન ભોજન યોજનાની પ્રાથમિક શાળાઓમાં પ્રવેશ પરની અસર અંગે પ્રકાશિત થયેલા સહકર્મી-સમીક્ષિત આર્થિક સંશોધનો.

આ પણ વાંચો, ભારતમાં એક બાળકને શિક્ષિત કરવા પાછળ સરકાર ખરેખર કેટલો ખર્ચ કરે છે ? જાણો શિક્ષણ પાછળના ખર્ચની હકીકત