બે છોકરીઓ, સરખા ગુણ! પણ અલગ નકશા

બે છોકરીઓ, સરખા ગુણ અને સરખી પ્રતિભા. છતાં એકને કોલેજ સુધી પહોંચવા માટે લાંબી મુસાફરી કરવી પડે છે, જ્યારે બીજીને ઘરથી થોડે દૂર જ ઉચ્ચ શિક્ષણની અનેક તકો મળે છે. સવાલ એ છે કે ભારતમાં દીકરીનું ભવિષ્ય તેની પ્રતિભા નક્કી કરે છે કે તેનો જન્મ કયા રાજ્યમાં થયો છે?

Two Girls Equal Marks Different OpportunitiesImage Credit source: AI Generated

Santosh Nair | Edited By: Dhruval Shah | Updated on: Nov 09, 2026 | 8:57 AM

કલ્પના કરો કે ભારતના બે છેડામાં, એક જ અઠવાડિયામાં, બે છોકરીઓનો જન્મ થયો. એકનું નામ મીના રાખીએ. જે બિહારના એક નાનકડા શહેરમાં રહે છે. બીજીનું નામ નેહા, જે ચંડીગઢમાં રહે છે. બંને ગણિતમાં હોશિયાર છે. ગૃહકાર્ય કરવામાં બંને સરખી જિદ્દી છે અને જ્યારે તેઓ અઢાર વર્ષની થાય છે, ત્યારે પરીક્ષાનું પરિણામ આવે છે અને બંનેને બરાબર સરખા ગુણ મળે છે. બંનેની માતાઓ રસોડામાં થોડાં આંસુ સારી લે છે. અને પછી, કોઈને કહ્યા વિના, ધીમે ધીમે તેમની જિંદગીની દિશાઓ અલગ થવા લાગે છે.

દીકરી પ્રત્યેનો પિતાનો પ્રેમ

નેહાની માતા ઘરથી એક કલાકના બસ પ્રવાસના અંતરે આવેલી કોલેજોની યાદી બનાવે છે અને આ યાદી ઘણી લાંબી નીકળે છે. મીનાના પિતા પૂછપરછ કરે છે. ત્યારે ખબર પડે છે કે જિલ્લામાં એક જ કોલેજ છે. જેમાં મર્યાદિત વિષયો ઉપલબ્ધ છે. બીજી કોલેજ એક રાતની મુસાફરીના અંતરે છે.

એટલે કે હોસ્ટેલનો ખર્ચ, રેલવેનું ભાડું અને એક દીકરીએ એક મોટા શહેરમાં એકલા રહેવાનું જોખમ. તેઓ કોઈ ક્રૂર માણસ નથી. તેઓ પોતાની દીકરીને પ્રેમ કરે છે. પરંતુ તેમના મનમાં જે ગણતરી ચાલી રહી છે, તે એવા પરિવારની ગણતરી છે જ્યાં કમાવનાર એક વ્યક્તિ ઓછો છે અને દીકરીને દૂર મોકલવાનો નિર્ણય ઘણો ભારે છે. એ ઘરમાં કોઈએ કંઈ ખોટું કર્યું નથી. નિર્ણય તો નકશાએ કરી દીધો.

દર દસમાંથી સાત યુવાનો આ શિક્ષણથી બહાર

આ નકશો ઉચ્ચ શિક્ષણ અંગેના તાજેતરના અખિલ ભારતીય સર્વેક્ષણમાં જોઈ શકાય છે. આ સર્વેક્ષણ કોલેજમાં ભણવાની ઉંમર ધરાવતા યુવાનોમાંથી કેટલા ખરેખર ઉચ્ચ શિક્ષણમાં પ્રવેશ મેળવે છે તેનો હિસાબ આપે છે. આને ગ્રોસ એનરોલમેન્ટ રેશિયો (સકલ નામ નોંધણી ગુણોત્તર) કહેવામાં આવે છે.

સમગ્ર દેશ માટે આ આંકડો 28.4 ટકા છે. સાદા શબ્દોમાં કહીએ તો, દર દસમાંથી લગભગ ત્રણ યુવાનો કોલેજ, યુનિવર્સિટી અથવા ડિપ્લોમા અભ્યાસક્રમમાં છે. જ્યારે સાત યુવાનો આ શિક્ષણથી બહાર છે.

સર્વેક્ષણમાં મહિલાઓનો નોંધણી ગુણોત્તર વધ્યું

આ આંકડામાં એક સારા સમાચાર પણ છુપાયેલા છે. આપણા ઇતિહાસના મોટા ભાગના સમયગાળામાં ઉચ્ચ શિક્ષણમાં મહિલાઓ પુરુષો કરતાં ઘણી પાછળ રહી હતી. પરંતુ આ સર્વેક્ષણમાં મહિલાઓનો નોંધણી ગુણોત્તર 28.5 ટકા છે, જ્યારે પુરુષોનો 28.3 ટકા છે. એટલે કે આ અંતર માત્ર પૂરાઈ જ નથી ગયું, પરંતુ થોડુંક ઊલટું પણ થયું છે.

અનુસૂચિત જાતિના વિદ્યાર્થીઓમાં આ ગુણોત્તર 25.9 ટકા છે અને અનુસૂચિત જનજાતિના વિદ્યાર્થીઓમાં 21.2 ટકા છે. બંને આંકડા રાષ્ટ્રીય સરેરાશ કરતાં ઓછા છે. એટલે કે અંતર હજુ કાપવાનું બાકી છે, પરંતુ શિષ્યવૃત્તિઓ અને અનામતને કારણે આ બંને સમુદાયોના વિદ્યાર્થીઓ હવે એવી સંખ્યામાં વર્ગખંડોમાં બેઠા છે, જે પહેલાં શક્ય નહોતી.

હવે આ નાના અંતરોની બાજુમાં ભારતનો નકશો મૂકો.

ચંડીગઢનો નોંધણી ગુણોત્તર 64.8 ટકા છે. પુડુચેરીનો 61.5 ટકા અને દિલ્હીનો 49.0 ટકા છે. જ્યારે આ યાદીના બીજા છેડે બિહાર 17.1 ટકા, ઝારખંડ 18.6 ટકા અને ઉત્તર પ્રદેશ 24.1 ટકા સાથે ઊભાં છે.

ઉપરના અને નીચેના છેડાના આંકડાઓ વચ્ચેનો તફાવત લગભગ ચાર ગણો છે. તેની સામે છોકરાઓ અને છોકરીઓ વચ્ચેનો તફાવત તો જાણે કોઈ ફૂટનોટ જેટલો નાનો લાગે છે. તેવી જ રીતે, કોઈપણ સામાજિક વર્ગ અને રાષ્ટ્રીય સરેરાશ વચ્ચેનું અંતર પણ પ્રમાણમાં નાનું છે.

વિદ્યાર્થીની ગણતરી તે જ્યાં અભ્યાસ કરે છે તે સ્થળના આધારે થાય છે

આ કોષ્ટકમાં યુવા ભારતીયોને અલગ પાડતી તમામ રેખાઓમાં સૌથી સ્પષ્ટ અને ઊંડી રેખા રાજ્યની સરહદની આસપાસ દોરાયેલી છે. અહીં એક હકીકત પ્રમાણિકપણે જણાવવી જરૂરી છે. સર્વેક્ષણમાં વિદ્યાર્થીની ગણતરી તે જ્યાં અભ્યાસ કરે છે તે સ્થળના આધારે થાય છે, તે જ્યાં મોટો થયો છે તેના આધારે નહીં.

ચંડીગઢ અને દિલ્હી જેવાં શહેરો અન્ય રાજ્યોમાંથી વિદ્યાર્થીઓને પોતાની તરફ આકર્ષે છે. તેથી ત્યાંના ઊંચા આંકડા આંશિક રીતે એ પણ દર્શાવે છે કે કેટલા બહારના વિદ્યાર્થીઓ અહીં આવ્યા છે, માત્ર એટલું જ નહીં કે કેટલા સ્થાનિક બાળકો ઉચ્ચ શિક્ષણ સુધી પહોંચ્યા છે.

પરિવારમાં એક વધુ કમાવનાર વ્યક્તિની જરૂર

તેથી ત્યાં જન્મેલા બાળકને મળતો લાભ આ કોષ્ટકમાં દેખાય છે તેના કરતાં થોડો ઓછો હોઈ શકે છે. તેમ છતાં, આ લાભ ઘણો મોટો છે અને કોષ્ટકના બીજા છેડાની પરિસ્થિતિમાં કોઈ ફેરફાર થતો નથી. આના કારણો કોઈ રહસ્ય નથી, જોકે એક જ કારણ આ સમગ્ર સ્થિતિને સમજાવી શકતું નથી. જ્યાં કોલેજો નજીકમાં હોય છે, ત્યાં યુવાનો બસમાં બેસીને અભ્યાસ કરવા જઈ શકે છે.

જ્યાં મોટા ભાગનાં બાળકો શાળાનું શિક્ષણ પૂરું કરે છે, ત્યાં કોલેજના દરવાજા સુધી પહોંચનારા વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા પણ વધુ હોય છે. જ્યારે જે રાજ્યમાં ઘણાં બાળકો આઠમા કે દસમા ધોરણ પછી અભ્યાસ છોડી દે છે, ત્યાં કોલેજ સુધી પહોંચે તે પહેલાં જ વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા ઘટી જાય છે. અને જે પરિવારમાં એક વધુ કમાવનાર વ્યક્તિની જરૂર હોય છે, ત્યાં સૌથી પહેલાં શિક્ષણનો ભોગ લેવાય છે.

જે રાજ્યોમાં સ્નાતકોની સંખ્યા ઓછી છે, ત્યાં શિક્ષકો, ડૉક્ટરો અને એન્જિનિયરો પણ ઓછા હોય છે. પરિણામે, આવનારી પેઢીને ભણાવનારા અને માર્ગદર્શન આપનારા લોકો પણ ઓછા હોય છે. આમ, આ અસમાનતાની ખાઈ પોતે જ વધુ ઊંડી થતી જાય છે.

બંધારણ દરેક નાગરિકને સમાનતાનું વચન આપે છે

મીનાએ આખરે રાતની ટ્રેન પકડી. નેહાને ટ્રેન પકડવાની જરૂર જ પડી નહીં. બંને છોકરીઓ કાલ્પનિક છે. પરંતુ જે કોષ્ટકમાં તેમની કહાની દેખાય છે, તે વાસ્તવિક છે. એક છોકરીનો જન્મ ક્યાં થશે, તે તેના હાથમાં નથી અને તેના જન્મના ઘણા સમય પહેલાંથી જ નકશા પર દોરાયેલી એક સરહદ, તેને મૂળાક્ષરો શીખતાં પહેલાં જ, તેની તકોનો મોટો હિસ્સો નક્કી કરી દે છે.

બંધારણ દરેક નાગરિકને સમાનતાનું વચન આપે છે. અને આ વચન ક્યારેય રાજ્યની સરહદ પર અટકી જવા માટે આપવામાં આવ્યું નહોતું. જો તમારો જન્મ તમારા વર્તમાન રાજ્યને બદલે બીજા કોઈ રાજ્યમાં થયો હોત, તો શું તમારી જીવનયાત્રા ત્યારે પણ કોલેજના દરવાજા સુધી પહોંચી શકી હોત?

સ્રોત: અખિલ ભારતીય ઉચ્ચ શિક્ષણ સર્વેક્ષણ (AISHE) 2021-22, ભારત સરકારનું શિક્ષણ મંત્રાલય (લિંગ, સામાજિક વર્ગ અને રાજ્ય મુજબનો ગ્રોસ એનરોલમેન્ટ રેશિયો); ભારતનું બંધારણ, આમુખ (પ્રસ્તાવના). બંને છોકરીઓ કાલ્પનિક છે; આંકડા વાસ્તવિક છે.