એક સમયે પીવાના પાણી માટે તરસતુ, ભૂખમરાથી પીડાતા આ શહેરે રણપ્રદેશમાંથી કેવી રીતે ઉભુ કર્યુ અમીરીનું સામ્રાજ્ય- વાંચો

1822ની આસપાસના દુબઈની કલ્પના કરો. આજે જ્યાં મોંઘીદાટ સ્પોર્ટ્સ કાર દોડે છે અને ગગનચુંબી ઇમારતો આકાશને આંબે છે, ત્યાં એક સમયે દૂર-દૂર સુધી માત્ર રણપ્રદેશ હતો. પીવા માટે મીઠું પાણી નહોતું, કોઈ મોટી નદી નહોતી અને વરસાદ એટલો ઓછો પડતો કે ખેતી કરીને અનાજ ઉગાડવું પણ મુશ્કેલ હતું. ગરમ રેતી અને આકરી ગરમી વચ્ચે ખજૂરના પાંદડાં તથા માટીમાંથી બનાવેલી કેટલીક ઝૂંપડીઓ હતી. તેમાં અંદાજે 700થી 800 લોકો રહેતા હતા. અહીંના લોકો માટે રોજિંદા જીવનની સૌથી મોટી લડાઈ ભૂખ અને તરસ સામે ટકી રહેવાની હતી. આજે જે શહેરને દુનિયા અમીરીના પ્રતીક તરીકે ઓળખે છે, તેની શરૂઆત આટલી મુશ્કેલ પરિસ્થિતિમાં થઈ હતી.

દુબઈની જમીનમાં છુપાયેલો વેપારનો હજારો વર્ષ જૂનો ઇતિહાસ

દુબઈની સફળતાની કહાની સમજવા માટે તેના ઇતિહાસમાં પાછળ જવું પડે. વર્ષ 2002માં રણપ્રદેશના એક વિસ્તારમાં ખોદકામ દરમિયાન આશરે 3,000 વર્ષ જૂના પુરાતત્ત્વીય અવશેષો મળી આવ્યા હતા. શારૂક અલ હદીદ તરીકે ઓળખાતા આ સ્થળે લોખંડના યુગની ધાતુઓ ઓગાળવાની ભઠ્ઠીઓ મળી હતી. આ ઉપરાંત ઇરાક, પ્રાચીન બહેરીન અને ઇજિપ્ત સાથે જોડાયેલા સિક્કા તથા મહોરો પણ મળી હતી. તેમાંથી એક મહોર પ્રાચીન ઇજિપ્તના શક્તિશાળી શાસક ફેરો થુટમોસ સાથે જોડાયેલી હોવાનું કહેવાય છે. આ શોધ દર્શાવે છે કે આ વિસ્તાર હજારો વર્ષ પહેલાંથી જ વેપાર અને સંપર્કનું મહત્વનું કેન્દ્ર રહ્યો હતો. અરબ, ઈરાન અને ભારત વચ્ચે આવેલા ભૌગોલિક સ્થાનને કારણે અહીંથી વિવિધ દેશો વચ્ચે માલસામાનની હેરફેર થતી હતી.

મોતીના વેપારે આપી દુબઈને પહેલી ઓળખ

આધુનિક દુબઈની શરૂઆત 1833માં થઈ હતી. એ વર્ષે એક કબીલાનો સમૂહ અબુધાબીથી અલગ થઈને દુબઈ ક્રીકના કિનારે વસ્યો હતો. આ સ્થળાંતરનું નેતૃત્વ મક્તૂમ બિન બુત્તીએ કર્યું હતું. અહીંથી અલ મક્તૂમ પરિવારના શાસનની શરૂઆત થઈ, જે આજે પણ દુબઈના શાસન સાથે જોડાયેલો છે. રણપ્રદેશમાં ખેતીની શક્યતા ઓછી હોવાથી જીવનનિર્વાહ માટે લોકોએ દરિયા તરફ નજર દોડાવી. દરિયાની અંદર છુપાયેલા મોતી તેમની આવકનું મુખ્ય સાધન બન્યા. ઉનાળાના ચાર મહિના દરમિયાન અનેક હોડીઓ દરિયામાં જતી હતી. ગોતાખોરો કોઈ આધુનિક મશીન કે ઓક્સિજનની મદદ વિના શ્વાસ રોકીને દરિયામાં ઊંડે સુધી ડૂબકી લગાવતા અને છીપલાંમાંથી મોતી શોધતા હતા. આ મોતી ભારત અને ઈરાનના વેપારીઓ મારફતે યુરોપ સુધી પહોંચતા હતા.

જોકે, આ વ્યવસાય જેટલો જોખમી હતો એટલો જ મુશ્કેલ પણ હતો. નાવિકો અને ગોતાખોરો મોટાભાગે વેપારીઓ પાસેથી ઉધાર લઈને કામ કરતા હતા. જો મોતી ઓછા મળે કે હવામાન ખરાબ રહે તો તેમનું દેવું વધી જતું હતું.

એક નિર્ણયે દુબઈને વેપારના નવા કેન્દ્ર તરીકે સ્થાપિત કર્યું

મોતીના વેપારથી આવક થતી હતી, પરંતુ દુબઈને સમજાઈ ગયું હતું કે માત્ર તેના આધારે લાંબા સમય સુધી આગળ વધી શકાય નહીં. આસપાસના અબુધાબી અને દોહા જેવા વિસ્તારો પણ વેપારમાં સ્પર્ધા કરી રહ્યા હતા. આવી સ્થિતિમાં 1894માં દુબઈએ વિદેશી વેપારીઓ માટે કરવેરામાં મોટી છૂટ આપવાનો નિર્ણય કર્યો. ત્યારબાદ 1901માં આયાત અને નિકાસને પણ કરમુક્ત બનાવવામાં આવી. એ સમયે દુનિયાના અનેક બંદરો પર વેપારીઓ પાસેથી ભારે ટેક્સ વસૂલવામાં આવતો હતો. તેની સામે દુબઈએ વેપારીઓને ઓછા ખર્ચે વેપાર કરવાની તક આપી. ઈરાનના લિંગા બંદર પર નવા કરવેરા લાદવામાં આવતાં કેટલાક વેપારીઓ પોતાનો વેપાર લઈને દુબઈ આવી પહોંચ્યા. ધીમે ધીમે અહીં વેપાર વધવા લાગ્યો અને મોટા જહાજો પણ દુબઈના બંદરે રોકાવા લાગ્યા.

કૃત્રિમ મોતી અને વૈશ્વિક મંદીએ તોડી નાખી અર્થવ્યવસ્થા

જ્યારે દુબઈ વેપારના નવા કેન્દ્ર તરીકે ઊભરી રહ્યું હતું ત્યારે જાપાનમાં કૃત્રિમ મોતી બનાવવાની ટેક્નોલોજી વિકસાવવામાં આવી. પરિણામે કુદરતી મોતીની માંગ અને કિંમત ઘટવા લાગી. જે મોતી મેળવવા માટે દુબઈના ગોતાખોરો દરિયામાં જીવના જોખમે ડૂબકી લગાવતા હતા, તે હવે કારખાનાઓમાં તૈયાર થવા લાગ્યા. 1928 સુધીમાં મોતીના વેપાર પર ગંભીર અસર પડી અને 1929ની વૈશ્વિક આર્થિક મંદીએ પરિસ્થિતિ વધુ ખરાબ કરી નાખી. ખાડી વિસ્તારની અર્થવ્યવસ્થાનો મોટો હિસ્સો મોતીના વેપાર પર આધારિત હતો. આ વેપાર તૂટી પડતાં દુબઈ ફરી ગરીબી અને બેરોજગારીના સંકટમાં ધકેલાઈ ગયું. બંદર પરની હોડીઓ નિષ્ક્રિય થવા લાગી અને વેપાર ઠપ થઈ ગયો. હવે શહેર સામે સૌથી મોટો સવાલ હતો કે આ સંકટમાંથી બહાર કેવી રીતે આવવું?

શેખ રાશિદનો નિર્ણય, જેણે દુબઈનું ભવિષ્ય બદલી નાખ્યું

1958માં દુબઈની કમાન શેખ રાશિદના હાથમાં આવી. તેમણે સમજ્યું કે દુબઈ ક્રીકમાં કાંપ અને કાદવ જમા થવાને કારણે મોટા જહાજો અહીં આવી શકતા નથી. જો બંદરનો વિકાસ નહીં થાય તો વેપાર ફરીથી શરૂ કરવો મુશ્કેલ બનશે. આથી તેમણે ક્રીકને ઊંડો કરવાની યોજના બનાવી. આ નિર્ણય માટે તેમણે લોકો પાસેથી નાણાં એકત્ર કર્યાં અને પડોશી વિસ્તારો પાસેથી પણ લોન લીધી. આ કામ પૂર્ણ થતાં મોટા જહાજો ફરીથી દુબઈ આવવા લાગ્યા. ત્યારબાદ તેમણે હવાઈ પરિવહન માટે એરસ્ટ્રીપ બનાવડાવી. 1966માં દુબઈના દરિયામાં તેલના ભંડાર મળ્યા. જોકે, અબુધાબી અને સાઉદી અરેબિયાની સરખામણીમાં દુબઈ પાસે તેલનો જથ્થો મર્યાદિત હતો. શેખ રાશિદે આ આવકનો ઉપયોગ વૈભવી મહેલો બનાવવા કરતાં રસ્તા, પુલ, બંદરો અને અન્ય માળખાકીય સુવિધાઓ ઊભી કરવામાં કર્યો. તેમનો હેતુ તેલ ખતમ થાય તે પહેલાં દુબઈને બીજા આર્થિક સ્ત્રોતો પર ઊભું કરવાનું હતું.

રણપ્રદેશમાં બંદર બનાવવાનો નિર્ણય, જેને લોકો પાગલપન માનતા હતા

1975માં શેખ રાશિદે દુબઈથી લગભગ 40 કિલોમીટર દૂર જેબલ અલી ખાતે વિશાળ બંદર બનાવવાની યોજના જાહેર કરી. તે સમયે આ વિસ્તાર લગભગ ઉજ્જડ રણપ્રદેશ હતો. અનેક લોકોને લાગતું હતું કે આટલા દૂર અને નિર્જન વિસ્તારમાં આટલું મોટું બંદર બનાવવું આર્થિક રીતે નુકસાનકારક સાબિત થશે. પરંતુ શેખ રાશિદે પોતાનો નિર્ણય બદલ્યો નહીં. બંદરની સાથે અહીં ફ્રી ઝોન વિકસાવવામાં આવ્યો, જ્યાં વિદેશી કંપનીઓને વેપાર માટે કરવેરામાં રાહત આપવામાં આવી. આ નિર્ણયે આંતરરાષ્ટ્રીય કંપનીઓને દુબઈ તરફ આકર્ષિત કરી. આજે જેબલ અલી બંદર દુબઈના વેપાર અને અર્થતંત્રનું મહત્વનું કેન્દ્ર છે.

તેલથી આગળ વધીને પર્યટન અને વૈભવી ઈમારતોનું કેન્દ્ર બન્યું દુબઈ

1985માં દુબઈએ પોતાની એરલાઇન એમિરેટ્સની શરૂઆત કરી. શરૂઆતમાં પાકિસ્તાન પાસેથી ભાડે લીધેલા બે વિમાન દ્વારા તેની કામગીરી શરૂ કરવામાં આવી હતી. 25 ઓક્ટોબર 1985ના રોજ દુબઈથી કરાચી માટે પ્રથમ ઉડાન ભરાઈ હતી. ત્યારબાદ દુબઈએ આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસન અને વૈભવી માળખાકીય વિકાસ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. 1999માં બુર્જ અલ અરબનું ઉદ્ઘાટન થયું. 2001માં પામ જુમેરા ટાપુ બનાવવાની કામગીરી શરૂ થઈ, જેમાં દરિયાના તળમાંથી રેતી લાવીને ખજૂરના આકારનો કૃત્રિમ ટાપુ તૈયાર કરવામાં આવ્યો. 2004માં દુનિયાની સૌથી ઊંચી ઇમારત બનાવવાની કામગીરી શરૂ થઈ, જે આગળ જતાં બુર્જ ખલીફા તરીકે ઓળખાઈ.

જોકે, વિકાસની આ દોડમાં દુબઈએ ભારે દેવું પણ કર્યું હતું. 2008ની વૈશ્વિક મંદી બાદ દુબઈની અર્થવ્યવસ્થા પર ગંભીર અસર પડી. 2009માં દેવું ચૂકવવામાં મુશ્કેલી ઊભી થતાં અબુધાબીએ આર્થિક મદદ કરી. 4 જાન્યુઆરી 2010ના રોજ દુનિયાની સૌથી ઊંચી ઇમારતનું નામ બુર્જ દુબઈમાંથી બદલીને અબુધાબીના શાસકના સન્માનમાં બુર્જ ખલીફા રાખવામાં આવ્યું.

દુબઈની અસલી અમીરીનું રહસ્ય તેલ નહીં, પરંતુ દૂરંદેશી છે

આજે દુબઈની અર્થવ્યવસ્થામાં તેલનો હિસ્સો એક ટકાથી પણ ઓછો છે. વેપાર, પર્યટન, રિયલ એસ્ટેટ, આંતરરાષ્ટ્રીય પરિવહન અને નાણાકીય સેવાઓ તેના વિકાસના મુખ્ય આધાર બન્યા છે. એક સમયે જે શહેરના લોકો મોતી મેળવવા માટે જીવના જોખમે દરિયામાં ડૂબકી લગાવતા હતા, ત્યાં આજે 60 મીટર ઊંડો વિશ્વનો સૌથી ઊંડો ડાઇવિંગ પૂલ પણ છે. તેની ડિઝાઇન પણ છીપલા જેવી છે. આ રીતે દુબઈએ પોતાના ભૂતકાળના સંઘર્ષને પણ એક નવી ઓળખ આપી છે. દુબઈની કહાની માત્ર તેલના ભંડારથી અમીર બનેલા શહેરની નથી, પરંતુ મર્યાદિત સંસાધનો વચ્ચે વેપાર, માળખાકીય વિકાસ અને ભવિષ્યની જરૂરિયાતોને ધ્યાનમાં રાખીને લેવાયેલા નિર્ણયો દ્વારા પોતાનું ભાગ્ય બદલવાની કહાની છે.

યુરોપમાં 6 દેશોમાં એક જ ટાઈમે ભડકેલી હિંસા, વિરોધ પ્રદર્શનો અને અરાજક્તા પાછળ શું ટ્રમ્પનો હાથ છે?