हिन्दी News9 ಕನ್ನಡ తెలుగు मराठी বাংলা ਪੰਜਾਬੀ தமிழ் മലയാളം मनी9 TV9-UP
AQI
TV9 Network
User
Sign In

By signing in or creating an account, you agree with Associated Broadcasting Company's Terms & Conditions and Privacy Policy.

Subscribe Whatsapp Channel
તાજા સમાચાર ક્રિકેટ ન્યૂઝ ગુજરાત વીડિયોઝ ફોટો ગેલેરી રાશિફળ ટેકનોલોજી રાષ્ટ્રીય વર્લ્ડ બિઝનેસ વેબસ્ટોરી મનોરંજન ટ્રેન્ડિંગ ટોપિક કૃષિ મહારાષ્ટ્ર ભક્તિ સમાચાર

હજારો ફૂટની ઊંચાઈએ અચાનક કેમ ધ્રુજે છે વિમાન? જાણો આકાશનું અજાણ્યું રહસ્ય!

કલ્પના કરો કે તમે હજારો ફૂટની ઊંચાઈએ આરામથી મુસાફરી કરી રહ્યા છો અને અચાનક વિમાન ધ્રુજવા લાગે. થોડા જ ક્ષણોમાં મુસાફરોના ચહેરા પર ચિંતા દેખાવા લાગે છે અને મનમાં અનેક સવાલો ઊભા થાય છે. શું આ સામાન્ય ઘટના છે કે પછી કોઈ જોખમની નિશાની? આખરે આકાશમાં એવું શું બને છે કે ઉડાન દરમિયાન આવો અનુભવ થાય છે? ચાલો જાણીએ તેની પાછળનું રસપ્રદ વિજ્ઞાન અને હકીકત.

| Updated on: Aug 07, 2026 | 3:57 PM
Share
ટર્બ્યુલન્સ એટલે જ્યારે વિમાન ઉડાન દરમિયાન અચાનક થોડા સમય માટે ધ્રુજવા અથવા આંચકા અનુભવવા લાગે. આ અનુભવ એવો જ હોય છે જેમ ખરાબ અથવા ખાડાવાળા રસ્તા પર કાર ચલાવતી વખતે થાય છે. જ્યારે વિમાન એવા હવાના વિસ્તારમાંથી પસાર થાય છે જ્યાં પવનની ઝડપ, દિશા અથવા તાપમાનમાં અચાનક ફેરફાર થાય છે, ત્યારે હવામાં અસ્થિરતા સર્જાય છે. તેના કારણે વિમાન થોડું હલી શકે છે અથવા આંચકા અનુભવી શકે છે. સામાન્ય રીતે આ એક સ્વાભાવિક ઘટના છે અને આધુનિક વિમાનો તેને સુરક્ષિત રીતે સહન કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યા છે.

ટર્બ્યુલન્સ એટલે જ્યારે વિમાન ઉડાન દરમિયાન અચાનક થોડા સમય માટે ધ્રુજવા અથવા આંચકા અનુભવવા લાગે. આ અનુભવ એવો જ હોય છે જેમ ખરાબ અથવા ખાડાવાળા રસ્તા પર કાર ચલાવતી વખતે થાય છે. જ્યારે વિમાન એવા હવાના વિસ્તારમાંથી પસાર થાય છે જ્યાં પવનની ઝડપ, દિશા અથવા તાપમાનમાં અચાનક ફેરફાર થાય છે, ત્યારે હવામાં અસ્થિરતા સર્જાય છે. તેના કારણે વિમાન થોડું હલી શકે છે અથવા આંચકા અનુભવી શકે છે. સામાન્ય રીતે આ એક સ્વાભાવિક ઘટના છે અને આધુનિક વિમાનો તેને સુરક્ષિત રીતે સહન કરવા માટે બનાવવામાં આવ્યા છે.

1 / 8
સરળ ભાષામાં સમજીએ તો, આકાશમાં હવા હંમેશા એકસરખી રીતે વહેતી નથી. ક્યારેક તેની દિશા બદલાય છે તો ક્યારેક તેની ગતિ વધી કે ઘટી જાય છે. આ સ્થિતિ બિલકુલ વહેતી નદીના પાણી જેવી હોય છે, જેમાં ક્યાંક શાંત પ્રવાહ હોય છે તો ક્યાંક તેજ લહેરો જોવા મળે છે. હવામાં થતા આવા ફેરફારોને કારણે જ ટર્બ્યુલન્સ સર્જાય છે.

સરળ ભાષામાં સમજીએ તો, આકાશમાં હવા હંમેશા એકસરખી રીતે વહેતી નથી. ક્યારેક તેની દિશા બદલાય છે તો ક્યારેક તેની ગતિ વધી કે ઘટી જાય છે. આ સ્થિતિ બિલકુલ વહેતી નદીના પાણી જેવી હોય છે, જેમાં ક્યાંક શાંત પ્રવાહ હોય છે તો ક્યાંક તેજ લહેરો જોવા મળે છે. હવામાં થતા આવા ફેરફારોને કારણે જ ટર્બ્યુલન્સ સર્જાય છે.

2 / 8
હવાની અશાંતિ એટલે હવામાં અચાનક થતા એવા ફેરફારો, જેના કારણે ઉડતું વિમાન થોડા સમય માટે હલવા અથવા આંચકા અનુભવવા લાગે છે. સામાન્ય રીતે વિમાનની આસપાસની હવા સ્થિર હોય છે, તેથી ઉડાન સરળ રહે છે. પરંતુ જ્યારે હવાનું તાપમાન, પવનની દિશા અથવા તેની ઝડપમાં અચાનક બદલાવ આવે છે, ત્યારે હવા અસંતુલિત બની જાય છે અને ટર્બ્યુલન્સ સર્જાય છે. આવી સ્થિતિમાં મુસાફરોને વિમાન ઉપર-નીચે અથવા ડાબી-જમણી તરફ હલતું હોવાનું અનુભવાય છે. જો ટર્બ્યુલન્સ હળવું હોય તો માત્ર સામાન્ય આંચકા લાગે છે, પરંતુ તે વધુ તીવ્ર હોય તો કેબિનમાં રાખેલો સામાન પણ પોતાની જગ્યાએથી ખસી અથવા પડી શકે છે.

હવાની અશાંતિ એટલે હવામાં અચાનક થતા એવા ફેરફારો, જેના કારણે ઉડતું વિમાન થોડા સમય માટે હલવા અથવા આંચકા અનુભવવા લાગે છે. સામાન્ય રીતે વિમાનની આસપાસની હવા સ્થિર હોય છે, તેથી ઉડાન સરળ રહે છે. પરંતુ જ્યારે હવાનું તાપમાન, પવનની દિશા અથવા તેની ઝડપમાં અચાનક બદલાવ આવે છે, ત્યારે હવા અસંતુલિત બની જાય છે અને ટર્બ્યુલન્સ સર્જાય છે. આવી સ્થિતિમાં મુસાફરોને વિમાન ઉપર-નીચે અથવા ડાબી-જમણી તરફ હલતું હોવાનું અનુભવાય છે. જો ટર્બ્યુલન્સ હળવું હોય તો માત્ર સામાન્ય આંચકા લાગે છે, પરંતુ તે વધુ તીવ્ર હોય તો કેબિનમાં રાખેલો સામાન પણ પોતાની જગ્યાએથી ખસી અથવા પડી શકે છે.

3 / 8
હવામાં ટર્બ્યુલન્સ થવા પાછળ ઘણા કુદરતી કારણો હોય છે. તેમાં સૌથી સામાન્ય કારણ ગરમ અને ઠંડી હવાના પ્રવાહો વચ્ચે થતો ફેરફાર છે. ખાસ કરીને ઉનાળામાં જમીન વધુ ગરમ થતાં તેની નજીકની હવા ઝડપથી ઉપર ઊઠે છે, જ્યારે ઠંડી હવા નીચે તરફ આવે છે. આ પ્રક્રિયાના કારણે હવામાં અસ્થિરતા સર્જાય છે અને વિમાનને આંચકા અનુભવાઈ શકે છે. ઉપરાંત, જ્યારે વિમાન પર્વતીય વિસ્તારો પરથી પસાર થાય છે ત્યારે પર્વતો સાથે અથડાયેલી હવા લહેરો જેવી ગતિ કરે છે. આ પ્રકારની હલચલને કારણે પણ ટર્બ્યુલન્સ સર્જાય છે અને વિમાન થોડું ધ્રુજતું અનુભવાય છે.

હવામાં ટર્બ્યુલન્સ થવા પાછળ ઘણા કુદરતી કારણો હોય છે. તેમાં સૌથી સામાન્ય કારણ ગરમ અને ઠંડી હવાના પ્રવાહો વચ્ચે થતો ફેરફાર છે. ખાસ કરીને ઉનાળામાં જમીન વધુ ગરમ થતાં તેની નજીકની હવા ઝડપથી ઉપર ઊઠે છે, જ્યારે ઠંડી હવા નીચે તરફ આવે છે. આ પ્રક્રિયાના કારણે હવામાં અસ્થિરતા સર્જાય છે અને વિમાનને આંચકા અનુભવાઈ શકે છે. ઉપરાંત, જ્યારે વિમાન પર્વતીય વિસ્તારો પરથી પસાર થાય છે ત્યારે પર્વતો સાથે અથડાયેલી હવા લહેરો જેવી ગતિ કરે છે. આ પ્રકારની હલચલને કારણે પણ ટર્બ્યુલન્સ સર્જાય છે અને વિમાન થોડું ધ્રુજતું અનુભવાય છે.

4 / 8
ટર્બ્યુલન્સનો સૌથી મુશ્કેલ પ્રકાર ક્લિયર એર ટર્બ્યુલન્સ (CAT) માનવામાં આવે છે. તેની ખાસ વાત એ છે કે તે ખુલ્લા અને સ્વચ્છ આકાશમાં પણ થઈ શકે છે, જ્યાં ન તો વાદળો હોય અને ન તો ખરાબ હવામાનના કોઈ સંકેત દેખાતા હોય. આ પ્રકારનું ટર્બ્યુલન્સ સામાન્ય રીતે જેટ સ્ટ્રીમ નજીક સર્જાય છે. જેટ સ્ટ્રીમ એટલે આકાશની ઊંચાઈ પર ખૂબ ઝડપથી વહેતા પવનનો પટ્ટો. જ્યારે આ ઝડપી પવનની આસપાસ ધીમા પવન સાથે અથડામણ થાય છે, ત્યારે હવામાં અસ્થિરતા ઊભી થાય છે અને વિમાનને અચાનક આંચકા અનુભવાય છે. ઉપરાંત, ઊંચાઈ પર જ્યાં તાપમાન અને હવાની ઘનતામાં ફેરફાર થાય છે, ત્યાં પણ હવામાં તરંગો જેવી સ્થિતિ બને છે, જેના કારણે વિમાન થોડા સમય માટે ધ્રુજી શકે છે.

ટર્બ્યુલન્સનો સૌથી મુશ્કેલ પ્રકાર ક્લિયર એર ટર્બ્યુલન્સ (CAT) માનવામાં આવે છે. તેની ખાસ વાત એ છે કે તે ખુલ્લા અને સ્વચ્છ આકાશમાં પણ થઈ શકે છે, જ્યાં ન તો વાદળો હોય અને ન તો ખરાબ હવામાનના કોઈ સંકેત દેખાતા હોય. આ પ્રકારનું ટર્બ્યુલન્સ સામાન્ય રીતે જેટ સ્ટ્રીમ નજીક સર્જાય છે. જેટ સ્ટ્રીમ એટલે આકાશની ઊંચાઈ પર ખૂબ ઝડપથી વહેતા પવનનો પટ્ટો. જ્યારે આ ઝડપી પવનની આસપાસ ધીમા પવન સાથે અથડામણ થાય છે, ત્યારે હવામાં અસ્થિરતા ઊભી થાય છે અને વિમાનને અચાનક આંચકા અનુભવાય છે. ઉપરાંત, ઊંચાઈ પર જ્યાં તાપમાન અને હવાની ઘનતામાં ફેરફાર થાય છે, ત્યાં પણ હવામાં તરંગો જેવી સ્થિતિ બને છે, જેના કારણે વિમાન થોડા સમય માટે ધ્રુજી શકે છે.

5 / 8
જ્યારે ઉડાન દરમિયાન વિમાનને ટર્બ્યુલન્સનો સામનો કરવો પડે છે, ત્યારે પાઇલોટ્સ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને ઘણી વખત વિમાનની ઊંચાઈમાં ફેરફાર કરે છે. આવું એટલા માટે કરવામાં આવે છે કે વિમાન અસ્થિર હવાના વિસ્તારમાંથી બહાર આવીને વધુ શાંત હવાના સ્તરમાં પહોંચી શકે. ઘણા કિસ્સાઓમાં માત્ર આશરે 2,000 ફૂટ જેટલો ઉપર અથવા નીચેનો ફેરફાર પણ ટર્બ્યુલન્સની અસર ઘટાડવામાં મદદરૂપ બને છે. આ પ્રકારનો નિર્ણય સંપૂર્ણપણે મુસાફરોની સલામતીને ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવે છે અને તે કોઈ ગંભીર જોખમનો સંકેત નથી. પાઇલોટ્સ હવામાન રડાર, એર ટ્રાફિક કંટ્રોલ અને અન્ય વિમાનોના પાઇલોટ્સ પાસેથી મળતી માહિતીના આધારે સૌથી સુરક્ષિત ઊંચાઈ પસંદ કરે છે.

જ્યારે ઉડાન દરમિયાન વિમાનને ટર્બ્યુલન્સનો સામનો કરવો પડે છે, ત્યારે પાઇલોટ્સ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને ઘણી વખત વિમાનની ઊંચાઈમાં ફેરફાર કરે છે. આવું એટલા માટે કરવામાં આવે છે કે વિમાન અસ્થિર હવાના વિસ્તારમાંથી બહાર આવીને વધુ શાંત હવાના સ્તરમાં પહોંચી શકે. ઘણા કિસ્સાઓમાં માત્ર આશરે 2,000 ફૂટ જેટલો ઉપર અથવા નીચેનો ફેરફાર પણ ટર્બ્યુલન્સની અસર ઘટાડવામાં મદદરૂપ બને છે. આ પ્રકારનો નિર્ણય સંપૂર્ણપણે મુસાફરોની સલામતીને ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવે છે અને તે કોઈ ગંભીર જોખમનો સંકેત નથી. પાઇલોટ્સ હવામાન રડાર, એર ટ્રાફિક કંટ્રોલ અને અન્ય વિમાનોના પાઇલોટ્સ પાસેથી મળતી માહિતીના આધારે સૌથી સુરક્ષિત ઊંચાઈ પસંદ કરે છે.

6 / 8
ટર્બ્યુલન્સ દરમિયાન જે મુસાફરો સીટ બેલ્ટ પહેરતા નથી તેઓને ઈજા થવાની શક્યતા સૌથી વધુ રહે છે. અચાનક આવેલા આંચકાથી વ્યક્તિ પોતાની સીટ પરથી ઊછળી શકે છે અને કેબિનની છત અથવા આસપાસની કઠણ વસ્તુ સાથે અથડાઈ શકે છે. તેના કારણે માથા, ગરદન અથવા શરીરના અન્ય ભાગમાં ઈજા થઈ શકે છે. ખાસ કરીને તે સમયે મુસાફરોને સેવા આપી રહેલા કેબિન ક્રૂ માટે પણ જોખમ વધી જાય છે, કારણ કે તેઓ ઊભા હોય છે. કેટલાક લોકોને આવા આંચકાથી ગભરાટ, ચક્કર અથવા ઉબકા પણ આવી શકે છે. જોકે, એક મહત્વની વાત એ છે કે આજના આધુનિક વિમાનોને ટર્બ્યુલન્સ સહન કરી શકે તેવી મજબૂત ડિઝાઇન સાથે બનાવવામાં આવે છે, તેથી સામાન્ય ટર્બ્યુલન્સથી વિમાનના માળખાને નુકસાન થવાની શક્યતા ખૂબ ઓછી હોય છે.

ટર્બ્યુલન્સ દરમિયાન જે મુસાફરો સીટ બેલ્ટ પહેરતા નથી તેઓને ઈજા થવાની શક્યતા સૌથી વધુ રહે છે. અચાનક આવેલા આંચકાથી વ્યક્તિ પોતાની સીટ પરથી ઊછળી શકે છે અને કેબિનની છત અથવા આસપાસની કઠણ વસ્તુ સાથે અથડાઈ શકે છે. તેના કારણે માથા, ગરદન અથવા શરીરના અન્ય ભાગમાં ઈજા થઈ શકે છે. ખાસ કરીને તે સમયે મુસાફરોને સેવા આપી રહેલા કેબિન ક્રૂ માટે પણ જોખમ વધી જાય છે, કારણ કે તેઓ ઊભા હોય છે. કેટલાક લોકોને આવા આંચકાથી ગભરાટ, ચક્કર અથવા ઉબકા પણ આવી શકે છે. જોકે, એક મહત્વની વાત એ છે કે આજના આધુનિક વિમાનોને ટર્બ્યુલન્સ સહન કરી શકે તેવી મજબૂત ડિઝાઇન સાથે બનાવવામાં આવે છે, તેથી સામાન્ય ટર્બ્યુલન્સથી વિમાનના માળખાને નુકસાન થવાની શક્યતા ખૂબ ઓછી હોય છે.

7 / 8
( નોંધ: અહીં આપવામાં આવેલી માહિતી પબ્લિક ડોમેન પરથી લેવામાં આવી છે, જે ફક્ત તમારી જાણકારી માટે છે.)

( નોંધ: અહીં આપવામાં આવેલી માહિતી પબ્લિક ડોમેન પરથી લેવામાં આવી છે, જે ફક્ત તમારી જાણકારી માટે છે.)

8 / 8

જનરલ નોલેજમાં ઇતિહાસ, ભૂગોળ, વિજ્ઞાન, સાહિત્ય, વર્તમાન બાબતો સહિતના વિષયોનો સમાવેશ થાય છે. જનરલ નોલેજની સારી સમજ હોવી જરૂરી છે, કારણ કે તે તમને વિશ્વની ઘટનાઓથી અપડેટ રાખે છે. અહીંયા દરરોજ અવનવી બાબતોની સ્ટોરી તમને જાણવા મળશે. તમારૂ નોલેજ વધારવા માટે જનરલ નોલેજના ટોપિકને ફોલો કરતા રહો.

જનરલ નોલેજ
Follow Us
LIVETV
Web Stories View more
સ્કિન કેર માટે ફાયદાકારક 7 ખોરાક જાણો
સ્કિન કેર માટે ફાયદાકારક 7 ખોરાક જાણો
વૈભવ સૂર્યવંશીએ રેડ બોલ ક્રિકેટમાં કેટલી વિકેટ લીધી છે?
વૈભવ સૂર્યવંશીએ રેડ બોલ ક્રિકેટમાં કેટલી વિકેટ લીધી છે?
કરણ પટેલનો પરિવાર જુઓ
કરણ પટેલનો પરિવાર જુઓ
બાથ ટુવાલ ક્યારે ધોવો જોઈએ?
બાથ ટુવાલ ક્યારે ધોવો જોઈએ?
ઇતિહાસની 5 ટૂંકી ટેસ્ટ મેચ, જે ODI કરતા પણ ઝડપી પૂરી થઈ
ઇતિહાસની 5 ટૂંકી ટેસ્ટ મેચ, જે ODI કરતા પણ ઝડપી પૂરી થઈ
યુટ્યુબ પર કરોડોની કામણી કરનાર આશિષ ચંચલાણીનો પરિવાર જુઓ
યુટ્યુબ પર કરોડોની કામણી કરનાર આશિષ ચંચલાણીનો પરિવાર જુઓ
Latest Videos View more
બુટલેગર પાસે હપ્તો માગનાર અમદાવાદ પોલીસકર્મી સસ્પેન્ડ - જુઓ Video
બુટલેગર પાસે હપ્તો માગનાર અમદાવાદ પોલીસકર્મી સસ્પેન્ડ - જુઓ Video
દોઢ વર્ષના બાળકની અન્નળીમાં પીન ફસાય , જુઓ Video
દોઢ વર્ષના બાળકની અન્નળીમાં પીન ફસાય , જુઓ Video
સુરતમાં હચમચાવતી ઘટના! 13 વર્ષના કિશોરની ગરદનમાંથી આરપાર થયો સળિયો
સુરતમાં હચમચાવતી ઘટના! 13 વર્ષના કિશોરની ગરદનમાંથી આરપાર થયો સળિયો
અમદાવાદમાં વરસાદે વિરામ લેતા જ રોગચાળાએ માથું ઉચક્યું
અમદાવાદમાં વરસાદે વિરામ લેતા જ રોગચાળાએ માથું ઉચક્યું
આજનું રાશિફળ : કારકિર્દી, પૈસા અને અભ્યાસમાં મળશે સફળતા
આજનું રાશિફળ : કારકિર્દી, પૈસા અને અભ્યાસમાં મળશે સફળતા
સંજય સોલંકી અપહરણ અને મારામારી કેસમાં ગણેશ ગોંડલ નિર્દોષ જાહેર
સંજય સોલંકી અપહરણ અને મારામારી કેસમાં ગણેશ ગોંડલ નિર્દોષ જાહેર
વાવ થરાદમાં પાણી માટે ખેડૂતો આકરા પાણીએ, ઢોલ વગાડી નોંધાવ્યો વિરોધ
વાવ થરાદમાં પાણી માટે ખેડૂતો આકરા પાણીએ, ઢોલ વગાડી નોંધાવ્યો વિરોધ
ખેડા: રઢુ PHC સેન્ટરમાં બાળકોની દવામાં જીવડા નીકળતા આરોગ્યવિભાગ જાગ્યુ
ખેડા: રઢુ PHC સેન્ટરમાં બાળકોની દવામાં જીવડા નીકળતા આરોગ્યવિભાગ જાગ્યુ
બાળકોને વાસી ભોજન પીરસનાર સંચાલક ફસાયો - જુઓ Video
બાળકોને વાસી ભોજન પીરસનાર સંચાલક ફસાયો - જુઓ Video
સૌરાષ્ટ્રમાં વરસાદ ખેંચાતા જળસંકટના એંધાણ, હજુ 70% વરસાદની અછત
સૌરાષ્ટ્રમાં વરસાદ ખેંચાતા જળસંકટના એંધાણ, હજુ 70% વરસાદની અછત
g clip-path="url(#clip0_868_265)">