બજેટ અંદાજપત્ર

સામાન્ય માણસ પોતાના ઘરના રોજબરોજના ખર્ચથી લઈને ભવિષ્યના ખર્ચને લઈને સંપૂર્ણ હિસાબ કિતાબ કરે છે. જ્યારે સરકાર આ પ્રકારના હિસાબો તૈયાર કરે છે, ત્યારે તેને ‘બજેટ’ કહેવામાં આવે છે.

સરકાર જે ‘બજેટ’ રજૂ કરે છે તેનો સીધો અર્થ એ છે કે તે ક્યાંથી નાણાં એકત્ર કરશે અને ક્યાં ખર્ચ કરશે ? મૂળભૂત રીતે બજેટ શબ્દ ફ્રેન્ચ શબ્દ ‘Bougette’ પરથી આવ્યો છે.

સામાન્ય ભાષામાં તેનો અર્થ ‘નાની થેલી’ થાય છે. કદાચ આ જ કારણ છે કે નાણા પ્રધાન દેશ કે રાજ્યનું બજેટ રજૂ કરવા માટે ‘નાની ચામડાની થેલી’ લઈને સંસદ કે વિધાનસભામાં પ્રવેશે છે. વર્તમાન મોદી સરકારમાં ‘ચામડાની થેલી’ ગાયબ થઈ ગઈ છે અને તેનું સ્થાન ‘લાલ રંગના કાપડની થેલી’ અને ‘ડિજિટલ ટેબલેટ’એ લીધું છે.

ભારતમાં બજેટનો ઈતિહાસ 1860થી શરૂ થાય છે. અગાઉ કેન્દ્ર સરકાર દર વર્ષે ફેબ્રુઆરીની છેલ્લી તારીખે સાંજે 5 વાગ્યે બજેટ રજૂ કરતી હતી. ત્યારપછી 1999થી તે સવારે 11 વાગ્યે રજૂ થવાનું શરૂ થયું. 2014માં નરેન્દ્ર મોદી સરકારે તેની તારીખ બદલીને દર વર્ષે 1 ફેબ્રુઆરીએ બજેટ રજૂ કરવામાં આવે છે.