हिन्दी News9 ಕನ್ನಡ తెలుగు मराठी বাংলা ਪੰਜਾਬੀ தமிழ் മലയാളം मनी9 TV9-UP
AQI
TV9 Network
User
Sign In

By signing in or creating an account, you agree with Associated Broadcasting Company's Terms & Conditions and Privacy Policy.

Subscribe Whatsapp Channel
તાજા સમાચાર ક્રિકેટ ન્યૂઝ ગુજરાત વીડિયોઝ ફોટો ગેલેરી રાશિફળ ટેકનોલોજી રાષ્ટ્રીય વર્લ્ડ બિઝનેસ વેબસ્ટોરી મનોરંજન ટ્રેન્ડિંગ ટોપિક કૃષિ મહારાષ્ટ્ર ભક્તિ સમાચાર

History of city name : જુનાગઢ કિલ્લાના નામ પાછળનો શું છે ઈતિહાસ ? જાણો આખી વાર્તા

જુનાગઢ કિલ્લો રાજસ્થાનના બિકાનેર શહેરમાં આવેલો એક ઐતિહાસિક કિલ્લો છે. શરૂઆતમાં તેને “ચિંતામણી” નામથી ઓળખવામાં આવતો હતો, પરંતુ બાદમાં રાજપરિવાર જ્યારે લાલગઢ કિલ્લામાં વસવાટ કરવા ગયો, ત્યારથી આ કિલ્લો “જુનો કિલ્લો” એટલે કે જુનાગઢ તરીકે ઓળખાવા લાગ્યો. રાજસ્થાનના અન્ય ઘણા કિલ્લાઓથી વિભિન્ન રીતે, આ કિલ્લો કોઈ ટેકરી પર બાંધવામાં આવ્યો નથી. આજનું આધુનિક બિકાનેર શહેર ધીમે ધીમે આ કિલ્લાને કેન્દ્રમાં રાખીને વિકસ્યું છે.

| Updated on: Jun 05, 2026 | 7:48 PM
Share
જુનાગઢ કિલ્લો નિર્માણ પામે તે પહેલાં આ સ્થળે રાઓ બીકાએ 1478માં એક પથ્થરનો કિલ્લો બનાવ્યો હતો. રાઓ બીકાએ 1472માં શહેરની સ્થાપના કરી હતી અને તેમના નામ પરથી જ શહેરને બીકાનેર તરીકે ઓળખ મળેલી. તેઓ રાઠોડ વંશના શાસક રાઓ જોધાના બીજા પુત્ર હતા, જેના કારણે જોધપુરની રાજગાદી મળવાની કોઈ શક્યતા નહોતી. તેથી તેમણે તે સમયના જુંગ્લાદેશ તરીકે ઓળખાતા પ્રદેશમાં પોતાનું સ્વતંત્ર રાજ્ય સ્થાપવાનું નક્કી કર્યું. થરના રણના મધ્યમાં હોવા છતાં, પૂરતા પાણીના સ્ત્રોતો અને ગુજરાતથી મધ્ય એશિયા સુધી જતા મહત્વપૂર્ણ વેપાર માર્ગ પર સ્થિત હોવાને કારણે બીકાનેરનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ વધ્યું. આ રીતે બીકાનેર શહેર અને જુનાગઢ કિલ્લાના ઇતિહાસની શરૂઆત થઈ.

જુનાગઢ કિલ્લો નિર્માણ પામે તે પહેલાં આ સ્થળે રાઓ બીકાએ 1478માં એક પથ્થરનો કિલ્લો બનાવ્યો હતો. રાઓ બીકાએ 1472માં શહેરની સ્થાપના કરી હતી અને તેમના નામ પરથી જ શહેરને બીકાનેર તરીકે ઓળખ મળેલી. તેઓ રાઠોડ વંશના શાસક રાઓ જોધાના બીજા પુત્ર હતા, જેના કારણે જોધપુરની રાજગાદી મળવાની કોઈ શક્યતા નહોતી. તેથી તેમણે તે સમયના જુંગ્લાદેશ તરીકે ઓળખાતા પ્રદેશમાં પોતાનું સ્વતંત્ર રાજ્ય સ્થાપવાનું નક્કી કર્યું. થરના રણના મધ્યમાં હોવા છતાં, પૂરતા પાણીના સ્ત્રોતો અને ગુજરાતથી મધ્ય એશિયા સુધી જતા મહત્વપૂર્ણ વેપાર માર્ગ પર સ્થિત હોવાને કારણે બીકાનેરનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ વધ્યું. આ રીતે બીકાનેર શહેર અને જુનાગઢ કિલ્લાના ઇતિહાસની શરૂઆત થઈ.

1 / 7
ઇતિહાસિક નોંધો અનુસાર, અનેક વાર થયેલા હુમલાઓ છતાં આ કિલ્લો ક્યારેય લાંબા સમય સુધી શત્રુના કબજામાં રહ્યો નથી. માત્ર એક વખત કામરાન મિર્ઝાએ તેને થોડા સમય માટે પોતાના કબ્જામાં લીધો હતો. કામરાન મિર્ઝા મુઘલ સમ્રાટ બાબરનો પુત્ર હતો અને તેણે 1534માં બિકાનેર પર ચઢાઈ કરી હતી. તે સમયે બિકાનેર પર રાઓ જૈત સિંહનું શાસન હતું. આ યુદ્ધમાં રાઠોડ સેનાએ મુઘલોને પરાજય આપ્યો, ત્યારબાદ કામરાન મિર્ઝા લાહોર તરફ ભાગી ગયો. (Credits: - Wikipedia)

ઇતિહાસિક નોંધો અનુસાર, અનેક વાર થયેલા હુમલાઓ છતાં આ કિલ્લો ક્યારેય લાંબા સમય સુધી શત્રુના કબજામાં રહ્યો નથી. માત્ર એક વખત કામરાન મિર્ઝાએ તેને થોડા સમય માટે પોતાના કબ્જામાં લીધો હતો. કામરાન મિર્ઝા મુઘલ સમ્રાટ બાબરનો પુત્ર હતો અને તેણે 1534માં બિકાનેર પર ચઢાઈ કરી હતી. તે સમયે બિકાનેર પર રાઓ જૈત સિંહનું શાસન હતું. આ યુદ્ધમાં રાઠોડ સેનાએ મુઘલોને પરાજય આપ્યો, ત્યારબાદ કામરાન મિર્ઝા લાહોર તરફ ભાગી ગયો. (Credits: - Wikipedia)

2 / 7
આ ઘટનાથી લગભગ એક સદી બાદ, બીકાનેરના છઠ્ઠા શાસક રાજા રાય સિંહજીના શાસનકાળ દરમિયાન (1571–1611) રાજ્યના ભાગ્યમાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર આવ્યા. મુઘલ શાસનકાળમાં તેમણે મુઘલોની અધિનતા સ્વીકારી અને સમ્રાટ અકબર તથા તેમના પુત્ર જહાંગીરના દરબારમાં સેનાપતિ તરીકે સેવાઓ આપી. મેવાડ પરની સફળ સૈન્ય અભિયાનમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવીને તેમણે મુઘલોને લાભ પહોંચાડ્યો, જેના પરિણામે મુઘલ દરબારમાં તેમની પ્રતિષ્ઠા વધી. બદલામાં, તેમને ગુજરાત અને બુરહાનપુરના વિસ્તારો જાગીર રૂપે પ્રાપ્ત થયા. આ વિસ્તારોમાંથી થતી આવકનો ઉપયોગ કરીને તેમણે સમતલ ભૂમિ પર જુનાગઢ કિલ્લાનું નિર્માણ કરાવ્યું, જેની સરેરાશ ઊંચાઈ લગભગ 760 ફૂટ છે. રાજા રાય સિંહજી એક કુશળ વાસ્તુકાર અને કલા પ્રત્યે ઊંડો રસ ધરાવતા શાસક હતા, અને વિવિધ પ્રદેશોમાં મેળવેલા અનુભવોની ઝલક જુનાગઢ કિલ્લાના નિર્માણમાં સ્પષ્ટ રીતે જોવા મળે છે. (Credits: - Wikipedia)

આ ઘટનાથી લગભગ એક સદી બાદ, બીકાનેરના છઠ્ઠા શાસક રાજા રાય સિંહજીના શાસનકાળ દરમિયાન (1571–1611) રાજ્યના ભાગ્યમાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર આવ્યા. મુઘલ શાસનકાળમાં તેમણે મુઘલોની અધિનતા સ્વીકારી અને સમ્રાટ અકબર તથા તેમના પુત્ર જહાંગીરના દરબારમાં સેનાપતિ તરીકે સેવાઓ આપી. મેવાડ પરની સફળ સૈન્ય અભિયાનમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવીને તેમણે મુઘલોને લાભ પહોંચાડ્યો, જેના પરિણામે મુઘલ દરબારમાં તેમની પ્રતિષ્ઠા વધી. બદલામાં, તેમને ગુજરાત અને બુરહાનપુરના વિસ્તારો જાગીર રૂપે પ્રાપ્ત થયા. આ વિસ્તારોમાંથી થતી આવકનો ઉપયોગ કરીને તેમણે સમતલ ભૂમિ પર જુનાગઢ કિલ્લાનું નિર્માણ કરાવ્યું, જેની સરેરાશ ઊંચાઈ લગભગ 760 ફૂટ છે. રાજા રાય સિંહજી એક કુશળ વાસ્તુકાર અને કલા પ્રત્યે ઊંડો રસ ધરાવતા શાસક હતા, અને વિવિધ પ્રદેશોમાં મેળવેલા અનુભવોની ઝલક જુનાગઢ કિલ્લાના નિર્માણમાં સ્પષ્ટ રીતે જોવા મળે છે. (Credits: - Wikipedia)

3 / 7
1818માં પેરામાઉન્ટસીની સંધિ સ્વીકાર્યા પછી બિકાનેર બ્રિટિશ શાસન હેઠળ આવ્યું. ત્યારબાદ બિકાનેરના મહારાજાઓએ જુનાગઢ કિલ્લાના વિકાસ અને બાંધકામ પર વધુ ધ્યાન અને ખર્ચ કરવાનું શરૂ કર્યું. આ સંધિ પહેલાં 18મી સદી દરમિયાન બિકાનેરમાં જોધપુર તથા અન્ય ઠાકુરો સાથે સતત આંતરિક સંઘર્ષો ચાલતા રહેતા, પરંતુ બ્રિટિશ સૈન્યના હસ્તક્ષેપથી આ લડાઈઓનો અંત આવ્યો. (Credits: - Wikipedia)

1818માં પેરામાઉન્ટસીની સંધિ સ્વીકાર્યા પછી બિકાનેર બ્રિટિશ શાસન હેઠળ આવ્યું. ત્યારબાદ બિકાનેરના મહારાજાઓએ જુનાગઢ કિલ્લાના વિકાસ અને બાંધકામ પર વધુ ધ્યાન અને ખર્ચ કરવાનું શરૂ કર્યું. આ સંધિ પહેલાં 18મી સદી દરમિયાન બિકાનેરમાં જોધપુર તથા અન્ય ઠાકુરો સાથે સતત આંતરિક સંઘર્ષો ચાલતા રહેતા, પરંતુ બ્રિટિશ સૈન્યના હસ્તક્ષેપથી આ લડાઈઓનો અંત આવ્યો. (Credits: - Wikipedia)

4 / 7
મહારાજા ગંગા સિંહ રાજસ્થાનના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત શાસકોમાંના એક ગણાય છે અને તેઓ બ્રિટિશ શાસકોના વિશ્વાસપાત્ર રહ્યા હતા. બ્રિટિશ સરકારે તેમને “નાઇટ કમાંડર”ની ઉપાધિથી સન્માનિત કર્યા હતા. તેઓ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના યુદ્ધ મંડળના સભ્ય હતા અને પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ પછી યોજાયેલી વર્સેઈલ્સ પરિષદમાં પણ હાજરી આપી હતી. (Credits: - Wikipedia)

મહારાજા ગંગા સિંહ રાજસ્થાનના સૌથી પ્રતિષ્ઠિત શાસકોમાંના એક ગણાય છે અને તેઓ બ્રિટિશ શાસકોના વિશ્વાસપાત્ર રહ્યા હતા. બ્રિટિશ સરકારે તેમને “નાઇટ કમાંડર”ની ઉપાધિથી સન્માનિત કર્યા હતા. તેઓ બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના યુદ્ધ મંડળના સભ્ય હતા અને પ્રથમ વિશ્વ યુદ્ધ પછી યોજાયેલી વર્સેઈલ્સ પરિષદમાં પણ હાજરી આપી હતી. (Credits: - Wikipedia)

5 / 7
બીજા વિશ્વ યુદ્ધ સંબંધિત સત્તા પરિવર્તનો વિશે પણ તેઓ માહિતગાર હતા, પરંતુ સહયોગી રાષ્ટ્રોની વિજય પહેલાં જ 1943માં તેમનું અવસાન થયું. બિકાનેરમાં તેમણે અનેક બાંધકામ કાર્યો કરાવ્યાં, જેમાં જાહેર અને ખાનગી મંત્રણા કક્ષાઓને અલગ પાડવી તથા ઔપચારિક સમારંભો માટે ભવ્ય દરબાર હોલનું નિર્માણ સામેલ છે. જ્યાં તેમણે બિકાનેરના શાસક તરીકે પોતાની સુવર્ણ જયંતિ ઉજવી હતી તે ખંડને આજે સંગ્રહાલયમાં ફેરવવામાં આવ્યો છે. ઉપરાંત, તેમણે જુનાગઢ કિલ્લાના ઉત્તર ભાગે લાલગઢ મહેલનું નિર્માણ કરાવ્યું, જેનું નામ તેમણે પોતાના પિતાની સ્મૃતિમાં રાખ્યું. 1912થી તેઓ ત્યાં નિવાસ કરવા લાગ્યા અને આજેય શાહી પરિવાર મહેલના એક ભાગમાં રહે છે. (Credits: - Wikipedia)

બીજા વિશ્વ યુદ્ધ સંબંધિત સત્તા પરિવર્તનો વિશે પણ તેઓ માહિતગાર હતા, પરંતુ સહયોગી રાષ્ટ્રોની વિજય પહેલાં જ 1943માં તેમનું અવસાન થયું. બિકાનેરમાં તેમણે અનેક બાંધકામ કાર્યો કરાવ્યાં, જેમાં જાહેર અને ખાનગી મંત્રણા કક્ષાઓને અલગ પાડવી તથા ઔપચારિક સમારંભો માટે ભવ્ય દરબાર હોલનું નિર્માણ સામેલ છે. જ્યાં તેમણે બિકાનેરના શાસક તરીકે પોતાની સુવર્ણ જયંતિ ઉજવી હતી તે ખંડને આજે સંગ્રહાલયમાં ફેરવવામાં આવ્યો છે. ઉપરાંત, તેમણે જુનાગઢ કિલ્લાના ઉત્તર ભાગે લાલગઢ મહેલનું નિર્માણ કરાવ્યું, જેનું નામ તેમણે પોતાના પિતાની સ્મૃતિમાં રાખ્યું. 1912થી તેઓ ત્યાં નિવાસ કરવા લાગ્યા અને આજેય શાહી પરિવાર મહેલના એક ભાગમાં રહે છે. (Credits: - Wikipedia)

6 / 7
જુનાગઢ કિલ્લા અંદર સ્થિત મહેલો, ઇમારતો અને મંદિરો લાલ ડુલમેરા પથ્થર તથા આરસમાંથી બનેલા છે. ઝરોખા, ગેલેરીઓ અને સુશોભિત બારીઓથી સજ્જ આ રચનાઓ કિલ્લાને અત્યંત આકર્ષક અને મનોહર દેખાવ આપે છે. ( આ માહિતી વિવિધ ઐતિહાસિક તથ્યો અને સંશોધનો પર આધારિત છે. વિગતવાર માહિતી માટે, ઇતિહાસના પ્રમાણભૂત ગ્રંથો અને સંશોધનોનો અભ્યાસ કરવો ઉચિત રહેશે.) (Credits: - Wikipedia)

જુનાગઢ કિલ્લા અંદર સ્થિત મહેલો, ઇમારતો અને મંદિરો લાલ ડુલમેરા પથ્થર તથા આરસમાંથી બનેલા છે. ઝરોખા, ગેલેરીઓ અને સુશોભિત બારીઓથી સજ્જ આ રચનાઓ કિલ્લાને અત્યંત આકર્ષક અને મનોહર દેખાવ આપે છે. ( આ માહિતી વિવિધ ઐતિહાસિક તથ્યો અને સંશોધનો પર આધારિત છે. વિગતવાર માહિતી માટે, ઇતિહાસના પ્રમાણભૂત ગ્રંથો અને સંશોધનોનો અભ્યાસ કરવો ઉચિત રહેશે.) (Credits: - Wikipedia)

7 / 7

Tv9 ગુજરાતી પર શહેર, નામ પાછળના ઈતિહાસની જાણકારી નિયમિત પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે. તો તમારે પણ ઈતિહાસના વધુ સમાચાર વાંચવા માટે અહીં ક્લિક કરો.

ઈતિહાસજનરલ નોલેજરાજસ્થાન
Follow Us
LIVETV
Web Stories View more
ચોમાસામાં ફ્રિજનું તાપમાન કેટલું રાખવું યોગ્ય?
ચોમાસામાં ફ્રિજનું તાપમાન કેટલું રાખવું યોગ્ય?
શ્રીલંકામાં સૌથી વધુ ટેસ્ટ સદી ફટકારનાર ટોપ-5 ભારતીય બેટ્સમેન
શ્રીલંકામાં સૌથી વધુ ટેસ્ટ સદી ફટકારનાર ટોપ-5 ભારતીય બેટ્સમેન
શું તમારું Wi-Fi રાતના સમયે ધીમું થઈ જાય છે? 99% લોકોને નથી ખબર કે શા માટે!
શું તમારું Wi-Fi રાતના સમયે ધીમું થઈ જાય છે? 99% લોકોને નથી ખબર કે શા માટે!
વધુ પડતો સ્ક્રીન ટાઈમ આપે છે આ 5 બીમારી!
વધુ પડતો સ્ક્રીન ટાઈમ આપે છે આ 5 બીમારી!
ટીમ ઈન્ડિયાના અમિતાભ બચ્ચન અને રાજપાલ યાદવ કોણ છે?
ટીમ ઈન્ડિયાના અમિતાભ બચ્ચન અને રાજપાલ યાદવ કોણ છે?
તમારું SIM કાર્ડ કેટલા વર્ષ સુધી ચાલે છે? 99% લોકો નથી જાણતા આ વાત
તમારું SIM કાર્ડ કેટલા વર્ષ સુધી ચાલે છે? 99% લોકો નથી જાણતા આ વાત
Latest Videos View more
આનંદનગરના ફ્લેટમાં યુવતી સાથે સિક્યુરિટી ગાર્ડે આચર્યું દુષ્કર્મ
આનંદનગરના ફ્લેટમાં યુવતી સાથે સિક્યુરિટી ગાર્ડે આચર્યું દુષ્કર્મ
અંબાલાલ પટેલે વરસાદના ત્રીજા રાઉન્ડની આગાહી કરી
અંબાલાલ પટેલે વરસાદના ત્રીજા રાઉન્ડની આગાહી કરી
આજનું રાશિફળ : કઈ રાશિઓને આજે મળશે કરિયરમાં સફળતા અને ધનલાભ?
આજનું રાશિફળ : કઈ રાશિઓને આજે મળશે કરિયરમાં સફળતા અને ધનલાભ?
અમદાવાદમાં ગેરકાયદે કફ સિરપના મોટા રેકેટનો પર્દાફાશ - જુઓ Video
અમદાવાદમાં ગેરકાયદે કફ સિરપના મોટા રેકેટનો પર્દાફાશ - જુઓ Video
અમદાવાદના આ વિસ્તારમાં 11 ઓગસ્ટે પાણી કાપ
અમદાવાદના આ વિસ્તારમાં 11 ઓગસ્ટે પાણી કાપ
બાળકોએ અનોખી રીતે રજૂ કર્યું 'રાષ્ટ્રગીત', વીડિયો થયો વાયરલ
બાળકોએ અનોખી રીતે રજૂ કર્યું 'રાષ્ટ્રગીત', વીડિયો થયો વાયરલ
શુદ્ધ દૂધની માંગ વધતા ડેરી ઉદ્યોગ સમૃદ્ધ બનશે: NDDB ચેરમેન
શુદ્ધ દૂધની માંગ વધતા ડેરી ઉદ્યોગ સમૃદ્ધ બનશે: NDDB ચેરમેન
વકીલોના વિરોધ અને હડતાળ બાદ હાઈકોર્ટે પોતાનો પરિપત્ર કર્યો રદ
વકીલોના વિરોધ અને હડતાળ બાદ હાઈકોર્ટે પોતાનો પરિપત્ર કર્યો રદ
Trending Video: 70 વર્ષના દાદીએ સાડી પહેરીને જીમમાં બનાવ્યા 'બાઈસેપ્સ'
Trending Video: 70 વર્ષના દાદીએ સાડી પહેરીને જીમમાં બનાવ્યા 'બાઈસેપ્સ'
ટ્રાફિક પોલીસની મનમાની, કાર ચાલક કારમાં સવાર હોવા છતા કારને લોક માર્યુ
ટ્રાફિક પોલીસની મનમાની, કાર ચાલક કારમાં સવાર હોવા છતા કારને લોક માર્યુ
g clip-path="url(#clip0_868_265)">