हिन्दी News9 ಕನ್ನಡ తెలుగు मराठी বাংলা ਪੰਜਾਬੀ தமிழ் മലയാളം मनी9 TV9-UP
AQI
Sign In

By signing in or creating an account, you agree with Associated Broadcasting Company's Terms & Conditions and Privacy Policy.

Subscribe Whatsapp Channel
તાજા સમાચાર ક્રિકેટ ન્યૂઝ ગુજરાત વીડિયોઝ ફોટો ગેલેરી રાશિફળ ટેકનોલોજી રાષ્ટ્રીય વર્લ્ડ બિઝનેસ વેબસ્ટોરી મનોરંજન ટ્રેન્ડિંગ ટોપિક કૃષિ મહારાષ્ટ્ર

ભારતમાં કુલ કેટલી ઓઇલ રિફાઇનરી છે ? પહેલી કઈ છે અને ક્યારે બની? તેલ શોધવા પાછળની આ વાત તમને હેરાન કરી દેશે

ભારત આજે વિશ્વમાં તેલ રિફાઇનિંગ ક્ષેત્રે એક મોટી શક્તિ બની ગયું છે પરંતુ શું તમે જાણો છો કે, તેની શરૂઆત ક્યાંથી થઈ હતી? તમને જાણીને નવાઈ લાગશે કે, ભારતની જ નહીં પણ સમગ્ર એશિયાની પહેલી ઓઇલ રિફાઇનરી ગાઢ જંગલોમાં એક હાથીના પગના નિશાનને કારણે મળી આવી હતી.

| Updated on: Mar 17, 2026 | 4:57 PM
Share
વર્તમાનમાં ભારતમાં કુલ 23 ઓઈલ રિફાઈનરી કાર્યરત છે. આમાંથી 18 જાહેર ક્ષેત્ર (PSU), 3 ખાનગી ક્ષેત્ર (Private) અને 2 સંયુક્ત સાહસ (Joint Venture) તરીકે કાર્ય કરી રહી છે. આસામના તિનસુકિયા જિલ્લામાં આવેલી ડિગબોઈ રિફાઈનરી માત્ર ભારત જ નહીં પરંતુ સમગ્ર એશિયાની પ્રથમ ઓઈલ રિફાઈનરી છે. આની સ્થાપના વર્ષ 1901માં કરવામાં આવી હતી અને તે આજે પણ વિશ્વની સૌથી જૂની ચાલુ રિફાઈનરીઓ પૈકીની એક છે.

વર્તમાનમાં ભારતમાં કુલ 23 ઓઈલ રિફાઈનરી કાર્યરત છે. આમાંથી 18 જાહેર ક્ષેત્ર (PSU), 3 ખાનગી ક્ષેત્ર (Private) અને 2 સંયુક્ત સાહસ (Joint Venture) તરીકે કાર્ય કરી રહી છે. આસામના તિનસુકિયા જિલ્લામાં આવેલી ડિગબોઈ રિફાઈનરી માત્ર ભારત જ નહીં પરંતુ સમગ્ર એશિયાની પ્રથમ ઓઈલ રિફાઈનરી છે. આની સ્થાપના વર્ષ 1901માં કરવામાં આવી હતી અને તે આજે પણ વિશ્વની સૌથી જૂની ચાલુ રિફાઈનરીઓ પૈકીની એક છે.

1 / 5
વર્ષ 1867માં આસામ રેલવે એન્ડ ટ્રેડિંગ કંપનીના કર્મચારીઓ ડિબ્રુગઢથી માર્ગેરિટા સુધી રેલવે લાઈન તૈયાર કરી રહ્યા હતા. આ દરમિયાન તેમને ગાઢ જંગલોની વચ્ચે તેલના સ્ત્રાવના સંકેતો મળ્યા. ત્યારબાદ, કામ કરી રહેલા અધિકારીઓએ આ વાતની જાણ બ્રિટિશ સરકારને કરી. એવું કહેવાય છે કે, કામ કરતા હાથીના પગ પર એક કાળો અને ચીકણો પદાર્થ (ક્રૂડ ઓઇલ) ચોંટેલો જોવા મળ્યો, ત્યારે તેલની શોધ થઈ હતી. ત્યારબાદ, હાથીના પગના નિશાનને અનુસરીને, બ્રિટિશ ઇજનેરોએ તેલના ભંડાર શોધી કાઢ્યા. એવામાં, જ્યારે ખોદકામ શરૂ થતું, ત્યારે બ્રિટીશ એન્જિનિયર વિલી લીઓવા લેક તેના મજૂરોનું મનોબળ વધારવા માટે બૂમ પાડતા હતા કે, "ખોદો, છોકરાઓ, ખોદો!" (Dig, boy, dig!) આ જ સૂત્રના આધારે, આ સ્થળનું નામ ડિગબોઈ રાખવામાં આવ્યું.

વર્ષ 1867માં આસામ રેલવે એન્ડ ટ્રેડિંગ કંપનીના કર્મચારીઓ ડિબ્રુગઢથી માર્ગેરિટા સુધી રેલવે લાઈન તૈયાર કરી રહ્યા હતા. આ દરમિયાન તેમને ગાઢ જંગલોની વચ્ચે તેલના સ્ત્રાવના સંકેતો મળ્યા. ત્યારબાદ, કામ કરી રહેલા અધિકારીઓએ આ વાતની જાણ બ્રિટિશ સરકારને કરી. એવું કહેવાય છે કે, કામ કરતા હાથીના પગ પર એક કાળો અને ચીકણો પદાર્થ (ક્રૂડ ઓઇલ) ચોંટેલો જોવા મળ્યો, ત્યારે તેલની શોધ થઈ હતી. ત્યારબાદ, હાથીના પગના નિશાનને અનુસરીને, બ્રિટિશ ઇજનેરોએ તેલના ભંડાર શોધી કાઢ્યા. એવામાં, જ્યારે ખોદકામ શરૂ થતું, ત્યારે બ્રિટીશ એન્જિનિયર વિલી લીઓવા લેક તેના મજૂરોનું મનોબળ વધારવા માટે બૂમ પાડતા હતા કે, "ખોદો, છોકરાઓ, ખોદો!" (Dig, boy, dig!) આ જ સૂત્રના આધારે, આ સ્થળનું નામ ડિગબોઈ રાખવામાં આવ્યું.

2 / 5
ડિગબોઈમાં વ્યવસ્થિત રીતે તેલનું ખોદકામ વર્ષ 1889માં શરૂ થયું હતું. 'વેલ નંબર-1' (Well No. 1) ભારતનો પ્રથમ વ્યાવસાયિક રીતે સફળ તેલનો કૂવો બન્યો, જેણે દેશના ઊર્જા ક્ષેત્રની તસવીર બદલી નાખી. કાચા તેલ (Crude Oil) ને ડાયરેક્ટ ઉપયોગમાં લઈ શકાતું નહોતું, તેને પેટ્રોલ, ડીઝલ અને કેરોસીનમાં ફેરવવા માટે રિફાઈનરીની જરૂર હતી. આ હેતુથી વર્ષ 1901માં આસામ ઓઈલ કંપનીએ ત્યાં રિફાઈનિંગ પ્લાન્ટ નાખ્યો.

ડિગબોઈમાં વ્યવસ્થિત રીતે તેલનું ખોદકામ વર્ષ 1889માં શરૂ થયું હતું. 'વેલ નંબર-1' (Well No. 1) ભારતનો પ્રથમ વ્યાવસાયિક રીતે સફળ તેલનો કૂવો બન્યો, જેણે દેશના ઊર્જા ક્ષેત્રની તસવીર બદલી નાખી. કાચા તેલ (Crude Oil) ને ડાયરેક્ટ ઉપયોગમાં લઈ શકાતું નહોતું, તેને પેટ્રોલ, ડીઝલ અને કેરોસીનમાં ફેરવવા માટે રિફાઈનરીની જરૂર હતી. આ હેતુથી વર્ષ 1901માં આસામ ઓઈલ કંપનીએ ત્યાં રિફાઈનિંગ પ્લાન્ટ નાખ્યો.

3 / 5
બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન ડિગબોઈ રિફાઈનરીએ મિત્ર દેશોની સેનાઓ માટે ઈંધણ પુરવઠામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. આઝાદી પછી, ભારત સરકારે તેલ ક્ષેત્રને પોતાના નિયંત્રણમાં લેવાનું શરૂ કર્યું. વર્ષ 1981માં ઈન્ડિયન ઓઈલ કોર્પોરેશને (IOCL) ડિગબોઈ રિફાઈનરીનું સંચાલન સંભાળી લીધું.

બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન ડિગબોઈ રિફાઈનરીએ મિત્ર દેશોની સેનાઓ માટે ઈંધણ પુરવઠામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. આઝાદી પછી, ભારત સરકારે તેલ ક્ષેત્રને પોતાના નિયંત્રણમાં લેવાનું શરૂ કર્યું. વર્ષ 1981માં ઈન્ડિયન ઓઈલ કોર્પોરેશને (IOCL) ડિગબોઈ રિફાઈનરીનું સંચાલન સંભાળી લીધું.

4 / 5
આજે રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝની જામનગર (ગુજરાત) રિફાઈનરી માત્ર ભારત જ નહીં પરંતુ વિશ્વનું સૌથી મોટું રિફાઈનરી કોમ્પ્લેક્સ છે. આની ક્ષમતા ડિગબોઈ જેવી જૂની રિફાઈનરીઓ કરતા સેંકડો ગણી વધારે છે. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું 80% થી વધુ કાચું તેલ આયાત કરે છે પરંતુ આપણી રિફાઈનિંગ ક્ષમતા એટલી જબરદસ્ત છે કે, આપણે પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના મોટા નિકાસકાર બની ગયા છીએ, જે દેશના જીડીપી (GDP) માં મોટું યોગદાન આપે છે.

આજે રિલાયન્સ ઇન્ડસ્ટ્રીઝની જામનગર (ગુજરાત) રિફાઈનરી માત્ર ભારત જ નહીં પરંતુ વિશ્વનું સૌથી મોટું રિફાઈનરી કોમ્પ્લેક્સ છે. આની ક્ષમતા ડિગબોઈ જેવી જૂની રિફાઈનરીઓ કરતા સેંકડો ગણી વધારે છે. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું 80% થી વધુ કાચું તેલ આયાત કરે છે પરંતુ આપણી રિફાઈનિંગ ક્ષમતા એટલી જબરદસ્ત છે કે, આપણે પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનોના મોટા નિકાસકાર બની ગયા છીએ, જે દેશના જીડીપી (GDP) માં મોટું યોગદાન આપે છે.

5 / 5

આ પણ વાંચો: આસામથી ગુજરાત સુધી તેલના કુવા છતાં તિજોરી કેમ ખાલી? શા માટે ભારત 85% તેલ વિદેશથી મંગાવે છે? જાણો આ પાછળનું રહસ્ય

આસામજનરલ નોલેજરિલાયન્સ ઈન્ડસ્ટ્રીઝ
Web Stories View more
Watermelon: ઉનાળાનું ફળ તરબૂચ છે હેલ્ધી, જાણો તેમાં રહેલા વિટામિનની માહિતી
Watermelon: ઉનાળાનું ફળ તરબૂચ છે હેલ્ધી, જાણો તેમાં રહેલા વિટામિનની માહિતી
કઈ આદતો Body Pain વધારી શકે છે?
કઈ આદતો Body Pain વધારી શકે છે?
Weight Loss: વજન ઘટાડવા માટે નાસ્તામાં ચણા ખાવા કે મખાના?
Weight Loss: વજન ઘટાડવા માટે નાસ્તામાં ચણા ખાવા કે મખાના?
કયું જ્યુસ પાચન સુધારવામાં મદદ કરી શકે છે?
કયું જ્યુસ પાચન સુધારવામાં મદદ કરી શકે છે?
આ ફળો હંમેશા છાલ સાથે ખાઓ, વિટામીનનો ભંડાર છે
આ ફળો હંમેશા છાલ સાથે ખાઓ, વિટામીનનો ભંડાર છે
રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી પડે ત્યારે કયા લક્ષણો દેખાય છે?
રોગપ્રતિકારક શક્તિ નબળી પડે ત્યારે કયા લક્ષણો દેખાય છે?
Latest Videos View more
કુંકાવાવથી રાજ્યની પ્રથમ જળસંચય કામગીરીનો કૌશિક વેકરીયાએ કર્યો પ્રારંભ
કુંકાવાવથી રાજ્યની પ્રથમ જળસંચય કામગીરીનો કૌશિક વેકરીયાએ કર્યો પ્રારંભ
ગેસની અછતને પગલે પાવાગઢ ભોજનાલયમાં મેનુમાં કરાયો ફેરફાર- Video
ગેસની અછતને પગલે પાવાગઢ ભોજનાલયમાં મેનુમાં કરાયો ફેરફાર- Video
જાણો ઊંધ ના આવવાના કારણો અને ગાઢ ઊંધ લાવવાના ઉપાયો
જાણો ઊંધ ના આવવાના કારણો અને ગાઢ ઊંધ લાવવાના ઉપાયો
મહીસાગરમાં તંત્રની સતર્કતા, બે બાળ લગ્ન અટકાવાયા
મહીસાગરમાં તંત્રની સતર્કતા, બે બાળ લગ્ન અટકાવાયા
પંચાયતના પ્રમુખ ધારાસભ્યને રડતા રડતા આજીજી કરતાનો ઓડિયો વાયરલ
પંચાયતના પ્રમુખ ધારાસભ્યને રડતા રડતા આજીજી કરતાનો ઓડિયો વાયરલ
8 દિવસ વહેલા આવી કેરી ! ગોંડલયાર્ડમાં 200 બોક્સ કેરીની આવક
8 દિવસ વહેલા આવી કેરી ! ગોંડલયાર્ડમાં 200 બોક્સ કેરીની આવક
UCCની કમિટીએ સરકારમાં જમા કરાવ્યો રિપોર્ટ
UCCની કમિટીએ સરકારમાં જમા કરાવ્યો રિપોર્ટ
ભર ઉનાળે થશે માવઠું ! 18થી 20 માર્ચ સુધી 20 જિલ્લામાં વરસાદનું એલર્ટ
ભર ઉનાળે થશે માવઠું ! 18થી 20 માર્ચ સુધી 20 જિલ્લામાં વરસાદનું એલર્ટ
'નંદા દેવી' LPG ટેન્કર જામનગરના વાડીનાર પોર્ટ નજીક પહોંચ્યું
'નંદા દેવી' LPG ટેન્કર જામનગરના વાડીનાર પોર્ટ નજીક પહોંચ્યું
કાર્યસ્થળ પર તમારી મહેનત રંગ લાવશે, નવી ભાગીદારી ફળદાયી સાબિત થશે
કાર્યસ્થળ પર તમારી મહેનત રંગ લાવશે, નવી ભાગીદારી ફળદાયી સાબિત થશે
g clip-path="url(#clip0_868_265)">