हिन्दी News9 ಕನ್ನಡ తెలుగు मराठी বাংলা ਪੰਜਾਬੀ தமிழ் മലയാളം मनी9 TV9-UP
AQI
TV9 Network
User
Sign In

By signing in or creating an account, you agree with Associated Broadcasting Company's Terms & Conditions and Privacy Policy.

Subscribe Whatsapp Channel
તાજા સમાચાર ક્રિકેટ ન્યૂઝ ગુજરાત વીડિયોઝ ફોટો ગેલેરી રાશિફળ ટેકનોલોજી રાષ્ટ્રીય વર્લ્ડ બિઝનેસ વેબસ્ટોરી મનોરંજન ટ્રેન્ડિંગ ટોપિક કૃષિ મહારાષ્ટ્ર ભક્તિ સમાચાર

વિમાન ઉડે ત્યારે આકાશમાં સફેદ પટ્ટાઓ કેમ દેખાય છે? તેની પાછળનું રસપ્રદ કારણ જાણો

જ્યારે વિમાન આકાશમાંથી પસાર થાય છે, ત્યારે તેની પાછળ એક સફેદ પટ્ટો જોવા મળે છે. આપણે ઘણીવાર વિચારીએ છીએ કે આ સફેદ પટ્ટો શું છે અને તે કેવી રીતે બને છે? આકાશમાં દેખાતી આ સફેદ રેખા પાછળ વિજ્ઞાનનું રસપ્રદ કારણ છુપાયેલું છે. ચાલો જાણીએ કે વિમાનની પાછળ આ સફેદ પટ્ટાઓ શા માટે જોવા મળે છે.

| Updated on: Aug 19, 2026 | 10:46 PM
Share
આપણામાંથી ઘણાએ સ્વચ્છ અને વાદળી આકાશમાં વિમાન પસાર થયા બાદ તેની પાછળ સફેદ પટ્ટાઓ ફેલાતા જોયા હશે. કેટલીક પટ્ટાઓ થોડી જ ક્ષણોમાં અદૃશ્ય થઈ જાય છે, જ્યારે કેટલીક કલાકો સુધી આકાશમાં રહે છે અને ધીમે-ધીમે પાતળા વાદળોની જેમ ફેલાતી જાય છે. પરંતુ આ સફેદ પટ્ટાઓનું કારણ શું છે? વાસ્તવમાં, આ વિમાનમાંથી નીકળતો સામાન્ય ધુમાડો નથી, પરંતુ વિમાનના એન્જિનમાંથી નીકળતી ગરમ વરાળ અને વાયુઓથી બનતી પટ્ટાઓ છે, જેને કોન્ટ્રેઇલ્સ (Contrails) કહેવામાં આવે છે. એન્જિન, તાપમાન, હવામાં રહેલી ભેજ, વિમાનની ઊંચાઈ અને પવનની દિશા જેવા અનેક પરિબળો તેના દેખાવ અને ટકાઉપણાને અસર કરે છે.

આપણામાંથી ઘણાએ સ્વચ્છ અને વાદળી આકાશમાં વિમાન પસાર થયા બાદ તેની પાછળ સફેદ પટ્ટાઓ ફેલાતા જોયા હશે. કેટલીક પટ્ટાઓ થોડી જ ક્ષણોમાં અદૃશ્ય થઈ જાય છે, જ્યારે કેટલીક કલાકો સુધી આકાશમાં રહે છે અને ધીમે-ધીમે પાતળા વાદળોની જેમ ફેલાતી જાય છે. પરંતુ આ સફેદ પટ્ટાઓનું કારણ શું છે? વાસ્તવમાં, આ વિમાનમાંથી નીકળતો સામાન્ય ધુમાડો નથી, પરંતુ વિમાનના એન્જિનમાંથી નીકળતી ગરમ વરાળ અને વાયુઓથી બનતી પટ્ટાઓ છે, જેને કોન્ટ્રેઇલ્સ (Contrails) કહેવામાં આવે છે. એન્જિન, તાપમાન, હવામાં રહેલી ભેજ, વિમાનની ઊંચાઈ અને પવનની દિશા જેવા અનેક પરિબળો તેના દેખાવ અને ટકાઉપણાને અસર કરે છે.

1 / 7
ગરમ એન્જિન અને અત્યંત ઠંડી હવા - વિમાનનું એન્જિન બળતણ બાળે છે, જેના કારણે ગરમ વાયુઓ અને પાણીની વરાળ બહાર આવે છે. વિમાન સામાન્ય રીતે ખૂબ ઊંચાઈએ ઉડતું હોવાથી ત્યાંનું વાતાવરણ જમીનની સરખામણીએ અત્યંત ઠંડું હોય છે. જ્યારે એન્જિનમાંથી નીકળતી ગરમ વરાળ અચાનક ઠંડી હવા સાથે ભળે છે, ત્યારે તે ઝડપથી ઠંડી થાય છે. યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં આ વરાળ નાના બરફના સ્ફટિકોમાં રૂપાંતરિત થાય છે. આવા અસંખ્ય નાના બરફના સ્ફટિકો એકસાથે ભેગા થાય ત્યારે આપણને આકાશમાં સફેદ પટ્ટો જોવા મળે છે.

ગરમ એન્જિન અને અત્યંત ઠંડી હવા - વિમાનનું એન્જિન બળતણ બાળે છે, જેના કારણે ગરમ વાયુઓ અને પાણીની વરાળ બહાર આવે છે. વિમાન સામાન્ય રીતે ખૂબ ઊંચાઈએ ઉડતું હોવાથી ત્યાંનું વાતાવરણ જમીનની સરખામણીએ અત્યંત ઠંડું હોય છે. જ્યારે એન્જિનમાંથી નીકળતી ગરમ વરાળ અચાનક ઠંડી હવા સાથે ભળે છે, ત્યારે તે ઝડપથી ઠંડી થાય છે. યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં આ વરાળ નાના બરફના સ્ફટિકોમાં રૂપાંતરિત થાય છે. આવા અસંખ્ય નાના બરફના સ્ફટિકો એકસાથે ભેગા થાય ત્યારે આપણને આકાશમાં સફેદ પટ્ટો જોવા મળે છે.

2 / 7
ભેજ મહત્વપૂર્ણ છે - વિમાનની પાછળ બનતી આ સફેદ પટ્ટી કેટલો સમય ટકી રહેશે, તે માત્ર તાપમાન પર આધારિત નથી. હવામાં રહેલી ભેજ પણ તેમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. જો વિમાન જે ઊંચાઈએ ઉડી રહ્યું હોય ત્યાંની હવા ખૂબ જ સૂકી હોય, તો બનેલા બરફના સ્ફટિકો ઝડપથી અદૃશ્ય થઈ શકે છે. બીજી તરફ, વાતાવરણમાં ભેજનું પ્રમાણ વધુ હોય તો આ સ્ફટિકો લાંબા સમય સુધી ટકી શકે છે અને ધીમે-ધીમે ફેલાઈને પાતળા વાદળોનું સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે.

ભેજ મહત્વપૂર્ણ છે - વિમાનની પાછળ બનતી આ સફેદ પટ્ટી કેટલો સમય ટકી રહેશે, તે માત્ર તાપમાન પર આધારિત નથી. હવામાં રહેલી ભેજ પણ તેમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. જો વિમાન જે ઊંચાઈએ ઉડી રહ્યું હોય ત્યાંની હવા ખૂબ જ સૂકી હોય, તો બનેલા બરફના સ્ફટિકો ઝડપથી અદૃશ્ય થઈ શકે છે. બીજી તરફ, વાતાવરણમાં ભેજનું પ્રમાણ વધુ હોય તો આ સ્ફટિકો લાંબા સમય સુધી ટકી શકે છે અને ધીમે-ધીમે ફેલાઈને પાતળા વાદળોનું સ્વરૂપ ધારણ કરી શકે છે.

3 / 7
ઊંચાઈ પર ઓછું હવાનું દબાણ - વિમાન જે ઊંચાઈએ ઉડે છે ત્યાં હવાનું દબાણ જમીનની સરખામણીએ ઘણું ઓછું હોય છે. ઓછા દબાણવાળા વાતાવરણમાં એન્જિનમાંથી બહાર નીકળતા ગરમ વાયુઓ ઝડપથી વિસ્તરે છે અને ઠંડા પડે છે. આ પ્રક્રિયા પાણીની વરાળને બરફના સ્ફટિકોમાં પરિવર્તિત થવા માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિ ઊભી કરી શકે છે. તેથી વિમાનની ઊંચાઈ પણ કોન્ટ્રેઇલ્સ બનવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

ઊંચાઈ પર ઓછું હવાનું દબાણ - વિમાન જે ઊંચાઈએ ઉડે છે ત્યાં હવાનું દબાણ જમીનની સરખામણીએ ઘણું ઓછું હોય છે. ઓછા દબાણવાળા વાતાવરણમાં એન્જિનમાંથી બહાર નીકળતા ગરમ વાયુઓ ઝડપથી વિસ્તરે છે અને ઠંડા પડે છે. આ પ્રક્રિયા પાણીની વરાળને બરફના સ્ફટિકોમાં પરિવર્તિત થવા માટે અનુકૂળ પરિસ્થિતિ ઊભી કરી શકે છે. તેથી વિમાનની ઊંચાઈ પણ કોન્ટ્રેઇલ્સ બનવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે.

4 / 7
એન્જિન અને બળતણ પણ ભૂમિકા ભજવે છે - દરેક વિમાનના એન્જિનમાંથી એકસરખા પ્રમાણમાં વાયુઓ અને સૂક્ષ્મ કણોનું ઉત્સર્જન થતું નથી. એન્જિનનો પ્રકાર, તેની કામગીરી અને ઉપયોગમાં લેવાતા બળતણ જેવા પરિબળો ઉત્સર્જિત થતી વરાળ અને કણોની માત્રાને અસર કરી શકે છે. આ સૂક્ષ્મ કણો બરફના સ્ફટિકો બનવા માટે આધાર તરીકે કામ કરી શકે છે. પરિણામે, કેટલાક વિમાનોની પાછળ બનતી સફેદ પટ્ટાઓ વધુ સ્પષ્ટ અને લાંબા સમય સુધી જોવા મળે છે, જ્યારે કેટલીક પટ્ટાઓ ઓછી દેખાય છે અથવા ઝડપથી અદૃશ્ય થઈ જાય છે.

એન્જિન અને બળતણ પણ ભૂમિકા ભજવે છે - દરેક વિમાનના એન્જિનમાંથી એકસરખા પ્રમાણમાં વાયુઓ અને સૂક્ષ્મ કણોનું ઉત્સર્જન થતું નથી. એન્જિનનો પ્રકાર, તેની કામગીરી અને ઉપયોગમાં લેવાતા બળતણ જેવા પરિબળો ઉત્સર્જિત થતી વરાળ અને કણોની માત્રાને અસર કરી શકે છે. આ સૂક્ષ્મ કણો બરફના સ્ફટિકો બનવા માટે આધાર તરીકે કામ કરી શકે છે. પરિણામે, કેટલાક વિમાનોની પાછળ બનતી સફેદ પટ્ટાઓ વધુ સ્પષ્ટ અને લાંબા સમય સુધી જોવા મળે છે, જ્યારે કેટલીક પટ્ટાઓ ઓછી દેખાય છે અથવા ઝડપથી અદૃશ્ય થઈ જાય છે.

5 / 7
પવનના કારણે સફેદ પટ્ટો ફેલાય છે - વિમાન પસાર થયા બાદ તેની પાછળ બનેલી સફેદ પટ્ટી આકાશમાં એક જ જગ્યાએ સ્થિર રહેતી નથી. ઊંચાઈ પર ફૂંકાતા પવન તેને ધીમે-ધીમે ખેંચે છે અને ફેલાવે છે. આ જ કારણ છે કે શરૂઆતમાં સીધી અને પાતળી દેખાતી પટ્ટી સમય જતાં પહોળી થવા લાગે છે. પવનની ગતિ અને વાતાવરણમાં રહેલી અશાંતિના આધારે તેનો આકાર પણ બદલાઈ શકે છે અને તે વળી ગયેલી અથવા વાદળ જેવી દેખાઈ શકે છે.

પવનના કારણે સફેદ પટ્ટો ફેલાય છે - વિમાન પસાર થયા બાદ તેની પાછળ બનેલી સફેદ પટ્ટી આકાશમાં એક જ જગ્યાએ સ્થિર રહેતી નથી. ઊંચાઈ પર ફૂંકાતા પવન તેને ધીમે-ધીમે ખેંચે છે અને ફેલાવે છે. આ જ કારણ છે કે શરૂઆતમાં સીધી અને પાતળી દેખાતી પટ્ટી સમય જતાં પહોળી થવા લાગે છે. પવનની ગતિ અને વાતાવરણમાં રહેલી અશાંતિના આધારે તેનો આકાર પણ બદલાઈ શકે છે અને તે વળી ગયેલી અથવા વાદળ જેવી દેખાઈ શકે છે.

6 / 7
વિમાનની ઊંચાઈનો પણ મોટો પ્રભાવ - વિમાન કેટલી ઊંચાઈએ ઉડી રહ્યું છે તે પણ કોન્ટ્રેઇલ્સ બનવા માટે મહત્વનું પરિબળ છે. સામાન્ય રીતે વધુ ઊંચાઈએ તાપમાન ઘણું ઓછું હોય છે, જેના કારણે એન્જિનમાંથી નીકળતી પાણીની વરાળ બરફના સ્ફટિકોમાં રૂપાંતરિત થવાની શક્યતા વધી જાય છે. બીજી તરફ, ઓછી ઊંચાઈએ હવા પ્રમાણમાં ગરમ હોવાથી આવી સફેદ પટ્ટાઓ બનવાની શક્યતા ઓછી હોય છે. આથી, વિમાનની પાછળ આકાશમાં દેખાતી સફેદ પટ્ટાઓ કોઈ રહસ્યમય ઘટના કે માત્ર ધુમાડો નથી. તે મુખ્યત્વે એન્જિનમાંથી નીકળતી પાણીની વરાળ અને અત્યંત ઠંડી ઊંચાઈવાળી હવા વચ્ચેની ક્રિયાના પરિણામે બનતા બરફના સ્ફટિકોથી બને છે. તાપમાન, ભેજ, હવાનું દબાણ, પવન, ઊંચાઈ અને એન્જિન જેવા પરિબળો નક્કી કરે છે કે આ પટ્ટો કેટલો સમય રહેશે અને કેટલો ફેલાશે.

વિમાનની ઊંચાઈનો પણ મોટો પ્રભાવ - વિમાન કેટલી ઊંચાઈએ ઉડી રહ્યું છે તે પણ કોન્ટ્રેઇલ્સ બનવા માટે મહત્વનું પરિબળ છે. સામાન્ય રીતે વધુ ઊંચાઈએ તાપમાન ઘણું ઓછું હોય છે, જેના કારણે એન્જિનમાંથી નીકળતી પાણીની વરાળ બરફના સ્ફટિકોમાં રૂપાંતરિત થવાની શક્યતા વધી જાય છે. બીજી તરફ, ઓછી ઊંચાઈએ હવા પ્રમાણમાં ગરમ હોવાથી આવી સફેદ પટ્ટાઓ બનવાની શક્યતા ઓછી હોય છે. આથી, વિમાનની પાછળ આકાશમાં દેખાતી સફેદ પટ્ટાઓ કોઈ રહસ્યમય ઘટના કે માત્ર ધુમાડો નથી. તે મુખ્યત્વે એન્જિનમાંથી નીકળતી પાણીની વરાળ અને અત્યંત ઠંડી ઊંચાઈવાળી હવા વચ્ચેની ક્રિયાના પરિણામે બનતા બરફના સ્ફટિકોથી બને છે. તાપમાન, ભેજ, હવાનું દબાણ, પવન, ઊંચાઈ અને એન્જિન જેવા પરિબળો નક્કી કરે છે કે આ પટ્ટો કેટલો સમય રહેશે અને કેટલો ફેલાશે.

7 / 7

ભાવનગર નકલી દારૂકાંડ, 21 સામે ફરિયાદ, ગૌતમ સોલંકી મુખ્ય આરોપી, 12 ઝડપાયા

જનરલ નોલેજ
Follow Us
LIVETV
Web Stories View more
શુભમન ગિલે વિરાટ કોહલી-રોહિત શર્માને પાછળ છોડ્યા
શુભમન ગિલે વિરાટ કોહલી-રોહિત શર્માને પાછળ છોડ્યા
રેલવે ટ્રેક પર કાટ કેમ નથી લાગતો?
રેલવે ટ્રેક પર કાટ કેમ નથી લાગતો?
ટીમ ઈન્ડિયાએ ટેસ્ટ ક્રિકેટમાં સૌથી વધુ કઈ ટીમને હરાવી છે?
ટીમ ઈન્ડિયાએ ટેસ્ટ ક્રિકેટમાં સૌથી વધુ કઈ ટીમને હરાવી છે?
રોજ વરિયાળીનું પાણી પીશો તો થશે આ 7 ફાયદા !
રોજ વરિયાળીનું પાણી પીશો તો થશે આ 7 ફાયદા !
આ છે વિરાટ કોહલીનો ફેવરિટ સિંગર, જુઓ ફોટો
આ છે વિરાટ કોહલીનો ફેવરિટ સિંગર, જુઓ ફોટો
રોનાલ્ડોની પત્નીની નેટવર્થ કેટલી છે?
રોનાલ્ડોની પત્નીની નેટવર્થ કેટલી છે?
Latest Videos View more
ભાવનગર નકલી દારૂકાંડ, 21 સામે ફરિયાદ
ભાવનગર નકલી દારૂકાંડ, 21 સામે ફરિયાદ
આસારામના ગેરકાયદેસર આશ્રમ પર તંત્રનો સપાટો...
આસારામના ગેરકાયદેસર આશ્રમ પર તંત્રનો સપાટો...
એન્જિનિયરો પણ દંગ! ગરમીથી બચવા માટે વ્યક્તિએ શોધ્યો 'દેશી જુગાડ'
એન્જિનિયરો પણ દંગ! ગરમીથી બચવા માટે વ્યક્તિએ શોધ્યો 'દેશી જુગાડ'
અમદાવાદના રિક્ષાચાલકોએ મોટા આંદોલનની ચીમકી ઉચ્ચારી
અમદાવાદના રિક્ષાચાલકોએ મોટા આંદોલનની ચીમકી ઉચ્ચારી
કાંતિ અમૃતિયાના ભાઈનો વીજપોલ મુદ્દે ધમકીભર્યો વીડિયો વાયરલ...
કાંતિ અમૃતિયાના ભાઈનો વીજપોલ મુદ્દે ધમકીભર્યો વીડિયો વાયરલ...
નકલી દારૂકાંડમાં કોંગ્રેસે સરકાર અને તંત્ર પર ઉઠાવ્યા 'ગંભીર સવાલો'
નકલી દારૂકાંડમાં કોંગ્રેસે સરકાર અને તંત્ર પર ઉઠાવ્યા 'ગંભીર સવાલો'
વડોદરામાં રોડના ખાડાનો કાળ, કાઉન્સિલરના માતા-પિતા ઘાયલ
વડોદરામાં રોડના ખાડાનો કાળ, કાઉન્સિલરના માતા-પિતા ઘાયલ
પાલીતાણા હોસ્પિટલમાં કામ કર્યા વિના ₹50.43 લાખનું ખોટું બિલ રજૂ! Video
પાલીતાણા હોસ્પિટલમાં કામ કર્યા વિના ₹50.43 લાખનું ખોટું બિલ રજૂ! Video
ડીસામાં ભાજપ મહિલા કોર્પોરેટરના પતિનું અપહરણ, 50 લાખની માંગી ખંડણી!
ડીસામાં ભાજપ મહિલા કોર્પોરેટરના પતિનું અપહરણ, 50 લાખની માંગી ખંડણી!
સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ ટેન્ડર ગોટાળામાં AAP નેતા સામે કાર્યવાહી
સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ ટેન્ડર ગોટાળામાં AAP નેતા સામે કાર્યવાહી
g clip-path="url(#clip0_868_265)">