हिन्दी English News9 ಕನ್ನಡ తెలుగు मराठी বাংলা ਪੰਜਾਬੀ தமிழ் অসমীয়া മലയാളം मनी9 TV9-UP
AQI
Sign In

By signing in or creating an account, you agree with Associated Broadcasting Company's Terms & Conditions and Privacy Policy.

Subscribe Whatsapp Channel
તાજા સમાચાર ક્રિકેટ ન્યૂઝ ગુજરાત વીડિયોઝ ફોટો ગેલેરી રાશિફળ ટેકનોલોજી રાષ્ટ્રીય વર્લ્ડ બિઝનેસ વેબસ્ટોરી મનોરંજન ટ્રેન્ડિંગ ટોપિક કૃષિ મહારાષ્ટ્ર

History of city name : કોણાર્ક સૂર્ય મંદિરના નામ પાછળનો શું છે ઈતિહાસ ? જાણો આખી વાર્તા

કોણાર્ક સૂર્ય મંદિર ભારતના પ્રાચીન અને પ્રસિદ્ધ હિન્દુ મંદિરોમાંનું એક છે, જેનું નિર્માણ 13મી સદી દરમિયાન થયું હતું. આ મંદિર ઓડિશા રાજ્યના પુરી જિલ્લાના દરિયાકાંઠે, પુરી શહેરથી ઉત્તરપૂર્વ દિશામાં સ્થિત છે. ઇતિહાસ મુજબ, ઇ. સ. 1250 આસપાસ પૂર્વીય ગંગા રાજવંશના શક્તિશાળી શાસક રાજા નરસિંહ દેવ પ્રથમના આદેશથી આ ભવ્ય મંદિરનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું. પોતાની અનોખી શૈલી અને સુક્ષ્મ કોતરણી માટે જાણીતું આ મંદિર ઓડિશા સ્થાપત્ય કળાનું શ્રેષ્ઠ પ્રતિનિધિત્વ કરે છે.

| Updated on: Jan 03, 2026 | 8:13 PM
Share
કોણાર્ક શબ્દ બે સંસ્કૃત શબ્દોથી બનેલો છે, ‘કોણ’ એટલે ખૂણો અથવા કોણ, ‘આર્ક’ એટલે સૂર્ય, અર્થાત્ સૂર્યનો ખૂણો અથવા સૂર્યનું સ્થાન. એવું માનવામાં આવે છે કે આ સ્થળે સૂર્યદેવના વિશેષ ઉપાસનાનો પ્રચાર હતો, તેથી મંદિરનું નામ કોણાર્ક પડ્યું. કેટલાક વિદ્વાનો અનુસાર, અહીંથી સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્તનો દૃશ્ય વિશેષ રીતે જોવા મળતો હોવાથી પણ આ નામ અપાયું.

કોણાર્ક શબ્દ બે સંસ્કૃત શબ્દોથી બનેલો છે, ‘કોણ’ એટલે ખૂણો અથવા કોણ, ‘આર્ક’ એટલે સૂર્ય, અર્થાત્ સૂર્યનો ખૂણો અથવા સૂર્યનું સ્થાન. એવું માનવામાં આવે છે કે આ સ્થળે સૂર્યદેવના વિશેષ ઉપાસનાનો પ્રચાર હતો, તેથી મંદિરનું નામ કોણાર્ક પડ્યું. કેટલાક વિદ્વાનો અનુસાર, અહીંથી સૂર્યોદય અને સૂર્યાસ્તનો દૃશ્ય વિશેષ રીતે જોવા મળતો હોવાથી પણ આ નામ અપાયું.

1 / 7
આ ભવ્ય મંદિર સૂર્યદેવની ઉપાસનાને સમર્પિત છે અને તેની રચના એક વિશાળ રથની કલ્પનાને આધારે કરવામાં આવી છે. મંદિરના બંધારમાં 12 જોડા શિલ્પિત પથ્થરના ચક્રો અને આગળ દોડતા 7 ઘોડાઓ દર્શાવવામાં આવ્યા છે, જે સમયચક્ર અને સૂર્યની સતત ગતિનું પ્રતીકરૂપ માનવામાં આવે છે. (Credits: - Wikipedia)

આ ભવ્ય મંદિર સૂર્યદેવની ઉપાસનાને સમર્પિત છે અને તેની રચના એક વિશાળ રથની કલ્પનાને આધારે કરવામાં આવી છે. મંદિરના બંધારમાં 12 જોડા શિલ્પિત પથ્થરના ચક્રો અને આગળ દોડતા 7 ઘોડાઓ દર્શાવવામાં આવ્યા છે, જે સમયચક્ર અને સૂર્યની સતત ગતિનું પ્રતીકરૂપ માનવામાં આવે છે. (Credits: - Wikipedia)

2 / 7
કોણાર્કનું સૂર્ય મંદિર પોતાની અતિઉત્કૃષ્ટ કારીગરી અને બારીક શિલ્પો માટે સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રસિદ્ધ છે. મંદિરની બહારની દીવાલો પર વિવિધ દેવતાઓ, નૃત્ય કરતી આકૃતિઓ, સામાન્ય જનજીવનના પ્રસંગો તેમજ કુદરતી તત્ત્વોને કલાત્મક રીતે કોતરવામાં આવ્યા છે. આ ભવ્ય રચના પ્રાચીન ભારતની વિકસિત શિલ્પપરંપરા અને તે સમયની ઊંડાણભરી વૈજ્ઞાનિક સમજનું જીવંત પ્રતિબિંબ રજૂ કરે છે. (Credits: - Wikipedia)

કોણાર્કનું સૂર્ય મંદિર પોતાની અતિઉત્કૃષ્ટ કારીગરી અને બારીક શિલ્પો માટે સમગ્ર વિશ્વમાં પ્રસિદ્ધ છે. મંદિરની બહારની દીવાલો પર વિવિધ દેવતાઓ, નૃત્ય કરતી આકૃતિઓ, સામાન્ય જનજીવનના પ્રસંગો તેમજ કુદરતી તત્ત્વોને કલાત્મક રીતે કોતરવામાં આવ્યા છે. આ ભવ્ય રચના પ્રાચીન ભારતની વિકસિત શિલ્પપરંપરા અને તે સમયની ઊંડાણભરી વૈજ્ઞાનિક સમજનું જીવંત પ્રતિબિંબ રજૂ કરે છે. (Credits: - Wikipedia)

3 / 7
હિન્દુ પરંપરામાં સૂર્યદેવને સમર્પિત કોણાર્કનું આ ભવ્ય મંદિર કલિંગ શૈલીના સ્થાપત્ય અને શિલ્પકલા ક્ષેત્રે સર્વોત્તમ સિદ્ધિ તરીકે ઓળખાય છે. મંદિર સંકુલના આજ સુધી અસ્તિત્વમાં રહેલા અવશેષો આશરે 100 ફૂટ જેટલી ઊંચાઈ ધરાવતા રથના આકારમાં નજરે પડે છે, જેમાં પથ્થરમાં કળાત્મક રીતે કોતરાયેલા વિશાળ ચક્રો અને ઘોડાઓ દર્શાવવામાં આવ્યા છે. ઇતિહાસ અનુસાર, આ મંદિર એક સમયે લગભગ 200 ફૂટથી વધુ ઊંચું હતું, પરંતુ સમય જતાં તેનો મોટાભાગનો ભાગ નષ્ટ થઈ ગયો છે. ખાસ કરીને ગર્ભગૃહ પર સ્થિત ઊંચો શિખર અગાઉ મંડપ કરતાં ઘણી વધુ ઊંચાઈ અને વૈભવ ધરાવતો હતો, જે આજે સંપૂર્ણપણે ધરાશાયી થયેલો જોવા મળે છે. (Credits: - Wikipedia)

હિન્દુ પરંપરામાં સૂર્યદેવને સમર્પિત કોણાર્કનું આ ભવ્ય મંદિર કલિંગ શૈલીના સ્થાપત્ય અને શિલ્પકલા ક્ષેત્રે સર્વોત્તમ સિદ્ધિ તરીકે ઓળખાય છે. મંદિર સંકુલના આજ સુધી અસ્તિત્વમાં રહેલા અવશેષો આશરે 100 ફૂટ જેટલી ઊંચાઈ ધરાવતા રથના આકારમાં નજરે પડે છે, જેમાં પથ્થરમાં કળાત્મક રીતે કોતરાયેલા વિશાળ ચક્રો અને ઘોડાઓ દર્શાવવામાં આવ્યા છે. ઇતિહાસ અનુસાર, આ મંદિર એક સમયે લગભગ 200 ફૂટથી વધુ ઊંચું હતું, પરંતુ સમય જતાં તેનો મોટાભાગનો ભાગ નષ્ટ થઈ ગયો છે. ખાસ કરીને ગર્ભગૃહ પર સ્થિત ઊંચો શિખર અગાઉ મંડપ કરતાં ઘણી વધુ ઊંચાઈ અને વૈભવ ધરાવતો હતો, જે આજે સંપૂર્ણપણે ધરાશાયી થયેલો જોવા મળે છે. (Credits: - Wikipedia)

4 / 7
કોણાર્કનું નામ પ્રાચીન ભારતીય સાહિત્યમાં કૈનાપરા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, અને તે સમયગાળામાં આ વિસ્તાર એક મહત્વપૂર્ણ વ્યાપારી બંદર તરીકે ઓળખાતો હતો. આજના સમયમાં જોવા મળતું કોણાર્કનું સૂર્ય મંદિર ભલે 13મી સદીનું ગણાય, પરંતુ ઐતિહાસિક સંકેતો બતાવે છે કે અહીં સૂર્યદેવની ઉપાસનાનું કેન્દ્ર ઓછામાં ઓછું 9મી સદીથી અસ્તિત્વમાં હતું. વિવિધ પુરાણિક ગ્રંથોમાં આ સ્થળને સૂર્યદેવની ઉપાસનાના મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે. એવું માનવામાં આવે છે કે કોણાર્ક નામ પ્રચલિત થતા પહેલાં આ પ્રદેશ કલાપ્રિયા તરીકે ઓળખાતો હતો, જેને કેટલાક વિદ્વાનો મથુરા સાથે પણ જોડે છે. મદલા પંજી નામના ઐતિહાસિક સ્રોતોના આધારે એવું અનુમાન થાય છે કે પુંડરા કેસરીના શાસનકાળ દરમિયાન અહીં એક અન્ય મંદિરનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું, જે સોમવંશી વંશના 7મી સદીના શાસક પુરંજય સાથે સંકળાયેલું હોઈ શકે છે. (Credits: - Wikipedia)

કોણાર્કનું નામ પ્રાચીન ભારતીય સાહિત્યમાં કૈનાપરા તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, અને તે સમયગાળામાં આ વિસ્તાર એક મહત્વપૂર્ણ વ્યાપારી બંદર તરીકે ઓળખાતો હતો. આજના સમયમાં જોવા મળતું કોણાર્કનું સૂર્ય મંદિર ભલે 13મી સદીનું ગણાય, પરંતુ ઐતિહાસિક સંકેતો બતાવે છે કે અહીં સૂર્યદેવની ઉપાસનાનું કેન્દ્ર ઓછામાં ઓછું 9મી સદીથી અસ્તિત્વમાં હતું. વિવિધ પુરાણિક ગ્રંથોમાં આ સ્થળને સૂર્યદેવની ઉપાસનાના મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર તરીકે વર્ણવવામાં આવ્યું છે. એવું માનવામાં આવે છે કે કોણાર્ક નામ પ્રચલિત થતા પહેલાં આ પ્રદેશ કલાપ્રિયા તરીકે ઓળખાતો હતો, જેને કેટલાક વિદ્વાનો મથુરા સાથે પણ જોડે છે. મદલા પંજી નામના ઐતિહાસિક સ્રોતોના આધારે એવું અનુમાન થાય છે કે પુંડરા કેસરીના શાસનકાળ દરમિયાન અહીં એક અન્ય મંદિરનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યું હતું, જે સોમવંશી વંશના 7મી સદીના શાસક પુરંજય સાથે સંકળાયેલું હોઈ શકે છે. (Credits: - Wikipedia)

5 / 7
આજે જોવા મળતું કોણાર્કનું સૂર્ય મંદિર પૂર્વીય ગંગા વંશના પ્રખ્યાત શાસક રાજા નરસિંહદેવ પ્રથમના શાસનકાળ દરમિયાન, આશરે ઇ. સ. 1238થી 1264 વચ્ચે નિર્માણ પામ્યું હતું. આ મંદિર હિન્દુ મંદિરોમાં ખાસ સ્થાન ધરાવે છે, કારણ કે તેના આયોજન અને બાંધકામ સંબંધિત માહિતી ઓડિયા લિપિમાં લખાયેલ સંસ્કૃત હસ્તલિપિઓમાં ઉપલબ્ધ છે. આ દસ્તાવેજો તાડપત્ર પર લખાયેલા હતા અને 1960ના દાયકામાં એક ગામમાંથી મળી આવ્યા બાદ તેમનો અનુવાદ કરી સુરક્ષિત રાખવામાં આવ્યા. મંદિરના નિર્માણ માટે રાજાશ્રી નરસિંહદેવ પ્રથમ દ્વારા પૂરતી આર્થિક સહાય આપવામાં આવી હતી, જ્યારે સમગ્ર કાર્યની દેખરેખ શિવ સામંતરાય મહાપાત્રે સંભાળી હતી. નવું મંદિર અગાઉ અસ્તિત્વમાં રહેલા એક પ્રાચીન સૂર્ય મંદિરની નજીક ઊભું કરવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં જૂના ગર્ભગૃહના પવિત્ર શિલ્પોને પુનઃસ્થાપિત કરી નવી રચનામાં સામેલ કરવામાં આવ્યા. આ સ્થળના વિકાસ અને સમયક્રમ અંગેની માહિતી અનેક તાંબાની પ્લેટ શિલાલેખોમાંથી મળે છે, જેમાં આ મંદિરને “મહાન કુટીર” તરીકે ઓળખવામાં આવતું હોવાનો સંકેત મળે છે. (Credits: - Wikipedia)

આજે જોવા મળતું કોણાર્કનું સૂર્ય મંદિર પૂર્વીય ગંગા વંશના પ્રખ્યાત શાસક રાજા નરસિંહદેવ પ્રથમના શાસનકાળ દરમિયાન, આશરે ઇ. સ. 1238થી 1264 વચ્ચે નિર્માણ પામ્યું હતું. આ મંદિર હિન્દુ મંદિરોમાં ખાસ સ્થાન ધરાવે છે, કારણ કે તેના આયોજન અને બાંધકામ સંબંધિત માહિતી ઓડિયા લિપિમાં લખાયેલ સંસ્કૃત હસ્તલિપિઓમાં ઉપલબ્ધ છે. આ દસ્તાવેજો તાડપત્ર પર લખાયેલા હતા અને 1960ના દાયકામાં એક ગામમાંથી મળી આવ્યા બાદ તેમનો અનુવાદ કરી સુરક્ષિત રાખવામાં આવ્યા. મંદિરના નિર્માણ માટે રાજાશ્રી નરસિંહદેવ પ્રથમ દ્વારા પૂરતી આર્થિક સહાય આપવામાં આવી હતી, જ્યારે સમગ્ર કાર્યની દેખરેખ શિવ સામંતરાય મહાપાત્રે સંભાળી હતી. નવું મંદિર અગાઉ અસ્તિત્વમાં રહેલા એક પ્રાચીન સૂર્ય મંદિરની નજીક ઊભું કરવામાં આવ્યું હતું, જ્યાં જૂના ગર્ભગૃહના પવિત્ર શિલ્પોને પુનઃસ્થાપિત કરી નવી રચનામાં સામેલ કરવામાં આવ્યા. આ સ્થળના વિકાસ અને સમયક્રમ અંગેની માહિતી અનેક તાંબાની પ્લેટ શિલાલેખોમાંથી મળે છે, જેમાં આ મંદિરને “મહાન કુટીર” તરીકે ઓળખવામાં આવતું હોવાનો સંકેત મળે છે. (Credits: - Wikipedia)

6 / 7
કોણાર્કનું સૂર્ય મંદિર તેની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ, સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વારસા અને ઉત્તમ કલાત્મક રચના માટે યુનેસ્કો દ્વારા વિશ્વ ધરોહર સ્થળનો દરજ્જો પ્રાપ્ત કરેલો છે. આજના સમયમાં આ ભવ્ય સ્મારક ભારતના સૌથી જાણીતા અને મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક સ્થળોમાં આગવું સ્થાન ધરાવે છે. ( આ માહિતી વિવિધ ઐતિહાસિક તથ્યો અને સંશોધનો પર આધારિત છે. વિગતવાર માહિતી માટે, ઇતિહાસના પ્રમાણભૂત ગ્રંથો અને સંશોધનોનો અભ્યાસ કરવો ઉચિત રહેશે.) (Credits: - Wikipedia)

કોણાર્કનું સૂર્ય મંદિર તેની ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ, સમૃદ્ધ સાંસ્કૃતિક વારસા અને ઉત્તમ કલાત્મક રચના માટે યુનેસ્કો દ્વારા વિશ્વ ધરોહર સ્થળનો દરજ્જો પ્રાપ્ત કરેલો છે. આજના સમયમાં આ ભવ્ય સ્મારક ભારતના સૌથી જાણીતા અને મહત્વપૂર્ણ ઐતિહાસિક સ્થળોમાં આગવું સ્થાન ધરાવે છે. ( આ માહિતી વિવિધ ઐતિહાસિક તથ્યો અને સંશોધનો પર આધારિત છે. વિગતવાર માહિતી માટે, ઇતિહાસના પ્રમાણભૂત ગ્રંથો અને સંશોધનોનો અભ્યાસ કરવો ઉચિત રહેશે.) (Credits: - Wikipedia)

7 / 7

Tv9 ગુજરાતી પર શહેર, નામ પાછળના ઈતિહાસની જાણકારી નિયમિત પ્રકાશિત કરવામાં આવે છે. તો તમારે પણ ઈતિહાસના વધુ સમાચાર વાંચવા માટે અહીં ક્લિક કરો.

ઈતિહાસજનરલ નોલેજ
Web Stories View more
કિમ શર્મા 46 વર્ષની ઉંમરે પણ ફિટ છે, જુઓ ફોટો
કિમ શર્મા 46 વર્ષની ઉંમરે પણ ફિટ છે, જુઓ ફોટો
Home made hair oil: વાળ ખરવાનું બંધ થશે, ઘરે જ બનાવો આ નેચરલ ઓઈલ
Home made hair oil: વાળ ખરવાનું બંધ થશે, ઘરે જ બનાવો આ નેચરલ ઓઈલ
Tips And Tricks: તમારા રુપિયા રહેશે સુરક્ષિત, આ રીતે તમે સ્કેમર્સને હરાવી શકો છો
Tips And Tricks: તમારા રુપિયા રહેશે સુરક્ષિત, આ રીતે તમે સ્કેમર્સને હરાવી શકો છો
જો તમે દરરોજ આ ભૂલો કરશો તો શિયાળામાં વજન ઝડપથી વધશે
જો તમે દરરોજ આ ભૂલો કરશો તો શિયાળામાં વજન ઝડપથી વધશે
લંચમાં ભાત ખાધા પછી તમને જલ્દી ઊંઘ આવી જાય છે, તો જાણો એનું કારણ
લંચમાં ભાત ખાધા પછી તમને જલ્દી ઊંઘ આવી જાય છે, તો જાણો એનું કારણ
ઘરના કામકાજથી લઈને સ્કીન કેર સુધી, તમાલપત્રનો આ રીતે કરો ઉપયોગ
ઘરના કામકાજથી લઈને સ્કીન કેર સુધી, તમાલપત્રનો આ રીતે કરો ઉપયોગ
Latest Videos View more
બગદાણા સેવક હુમલા કેસમાં કોળી સમાજ મેદાને, 01 ફેબ્રુઆરીએ યોજાશે 'સભા'
બગદાણા સેવક હુમલા કેસમાં કોળી સમાજ મેદાને, 01 ફેબ્રુઆરીએ યોજાશે 'સભા'
છે ને ગજબ! અધૂરો બ્રીજ ખુલ્લો મુકાયો, આગળનો રસ્તો બંધ
છે ને ગજબ! અધૂરો બ્રીજ ખુલ્લો મુકાયો, આગળનો રસ્તો બંધ
Breaking News : પહાડી વિસ્તારોમાં ભારે હિમવર્ષાથી પથરાઈ સફેદ ચાદર
Breaking News : પહાડી વિસ્તારોમાં ભારે હિમવર્ષાથી પથરાઈ સફેદ ચાદર
Breaking News : શીતલહેરનો કહેર, ઠંડા પવન ફૂંકાતા લોકોની હાલાકી વધી
Breaking News : શીતલહેરનો કહેર, ઠંડા પવન ફૂંકાતા લોકોની હાલાકી વધી
નાણાકીય પરિસ્થિતિમાં સુધારો થશે, પૈસા સમજી વિચારીને ખર્ચ કરો
નાણાકીય પરિસ્થિતિમાં સુધારો થશે, પૈસા સમજી વિચારીને ખર્ચ કરો
Gir Somnath: SIR ની કામગીરી સામે કોંગ્રેસના MLAએ કર્યા ગંભીર આક્ષેપ
Gir Somnath: SIR ની કામગીરી સામે કોંગ્રેસના MLAએ કર્યા ગંભીર આક્ષેપ
અમરેલીમાં કેટલાક દુષ્ટો દ્વારા ટ્રેન ઉથલાવવાનો કરાયો પ્રયાસ- જુઓ Video
અમરેલીમાં કેટલાક દુષ્ટો દ્વારા ટ્રેન ઉથલાવવાનો કરાયો પ્રયાસ- જુઓ Video
ગુજરાતમાં હવે નહીં થાય માવઠું, વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સની અસરથી ઠંડી વધશે
ગુજરાતમાં હવે નહીં થાય માવઠું, વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સની અસરથી ઠંડી વધશે
મુંબ્રાને લીલા રંગે રંગી દેવાના સહર શેખના નિવેદનથી રાજકીય વિવાદ
મુંબ્રાને લીલા રંગે રંગી દેવાના સહર શેખના નિવેદનથી રાજકીય વિવાદ
અમદાવાદ એરપોર્ટ પર હાઈ એલર્ટ ,મુસાફરો માટે એડવાઈઝરી જાહેર
અમદાવાદ એરપોર્ટ પર હાઈ એલર્ટ ,મુસાફરો માટે એડવાઈઝરી જાહેર
g clip-path="url(#clip0_868_265)">