Middle East tension Explain : ઈરાન-ઈઝરાયલ યુદ્ધથી ભારતને કેટલું નુકસાન થશે? જાણો કોને ફાયદો..

ઈરાન–ઈઝરાયલ યુદ્ધ ફરી એકવાર વૈશ્વિક તણાવને તેજ બનાવી રહ્યું છે. મધ્યપૂર્વમાં વધતી સૈન્ય કાર્યવાહી અને સમુદ્રી માર્ગોને લગતી ધમકીઓ વિશ્વ અર્થતંત્ર માટે ચિંતાજનક સંકેત છે. ખાસ કરીને Strait of Hormuz અને લાલ સમુદ્રમાં ઉભી થયેલી અનિશ્ચિતતા ભારત સહિત અનેક દેશોને સીધી અસર પહોંચાડી શકે છે.

તાજેતરમાં અમેરિકા અને ઈઝરાયલે ઈરાન પર હુમલા કર્યા બાદ ઈરાને પણ જવાબી કાર્યવાહી શરૂ કરી છે. સાથે જ Strait of Hormuz બંધ કરવાની ધમકી અને લાલ સમુદ્રમાં હુથી બળવાખોરો દ્વારા જહાજો પર વધતા હુમલાઓએ પરિસ્થિતિને વધુ ગંભીર બનાવી છે. આ બંને સમુદ્રી માર્ગો વૈશ્વિક વેપાર માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

Strait of Hormuzનું વૈશ્વિક મહત્વ

Strait of Hormuz ઓમાન અને ઈરાન વચ્ચે આવેલો સાંકડો જળમાર્ગ છે, જે પર્સિયન ગલ્ફને અરબી સમુદ્ર સાથે જોડે છે. આશરે 161 કિમી લાંબા આ માર્ગનો સૌથી સાંકડો ભાગ માત્ર 33 કિમી પહોળો છે. વૈશ્વિક દરિયાઈ તેલ વેપારનો અંદાજે 27 ટકા હિસ્સો અને વિશ્વના કુલ તેલ ઉત્પાદનનો લગભગ 20 ટકા ભાગ આ માર્ગ પરથી પસાર થાય છે. દરરોજ આશરે 20 મિલિયન બેરલ તેલ અહીંથી વહેંચાય છે. ઉપરાંત, વૈશ્વિક LNG વેપારનો 22 ટકા હિસ્સો પણ આ જ માર્ગથી જાય છે.

સાઉદી અરેબિયા, ઈરાન, યુએઈ, કુવૈત અને ઈરાક જેવા દેશો તેમના મોટા ભાગના તેલની નિકાસ માટે આ જ માર્ગ પર નિર્ભર છે. જો આ સ્ટ્રેટ થોડા સમય માટે પણ બંધ થાય, તો વિશ્વ બજારમાં તેલ પુરવઠામાં મોટો વિક્ષેપ સર્જાઈ શકે છે.

ભારત પર સીધી અસર

ભારત વિશ્વનો ત્રીજો સૌથી મોટો તેલ ગ્રાહક દેશ છે અને તેની 88 ટકા કરતાં વધુ તેલ જરૂરિયાત આયાત દ્વારા પૂરી થાય છે. ભારતની કુલ ક્રૂડ ઓઇલ આયાતમાંથી અંદાજે 40થી 50 ટકા ભાગ Strait of Hormuz મારફતે આવે છે. LNG પુરવઠાનો પણ 40થી 60 ટકા હિસ્સો આ જ માર્ગ પરથી આવે છે.

ભારત દર વર્ષે આશરે 2 અબજ બેરલ તેલ આયાત કરે છે. તેલના ભાવમાં દરેક 1 ડોલરનો વધારો ભારતના આયાત બિલમાં આશરે 2 અબજ ડોલરનો વધારો કરી શકે છે. જો Strait of Hormuzમાં અવરોધ ઉભો થાય અને તેલના ભાવ 90 ડોલર પ્રતિ બેરલથી ઉપર પહોંચે, તો દેશના આયાત ખર્ચમાં મોટો ઉછાળો આવી શકે છે. સૌથી ખરાબ સ્થિતિમાં ભાવ 130 ડોલર પ્રતિ બેરલ સુધી પહોંચી શકે છે.

આવી સ્થિતિમાં ચલણી ખાતાની ખાધ વધશે, રૂપિયા પર દબાણ આવશે અને ફુગાવો વધી શકે છે. ઇંધણ મોંઘું બનતાં પરિવહન, ઉત્પાદન અને દૈનિક ઉપયોગની વસ્તુઓના ભાવમાં વધારો જોવા મળી શકે છે.

લાલ સમુદ્ર અને સુએઝ માર્ગનો ખતરો

લાલ સમુદ્ર અને બાબ અલ-મંડાબ સ્ટ્રેટ એશિયા અને યુરોપ વચ્ચેના વેપાર માટે મહત્વપૂર્ણ માર્ગ છે. વૈશ્વિક તેલ શિપમેન્ટનો લગભગ 12 ટકા અને કન્ટેનર શિપિંગનો 25થી 30 ટકા હિસ્સો સુએઝ કેનાલ મારફતે પસાર થાય છે. જો અહીં હુમલાઓ વધે અથવા જહાજોને માર્ગ બદલવો પડે, તો શિપિંગ ખર્ચ વધશે અને માલવહન સમય લાંબો થશે.

આથી ભારતના નિકાસકારો અને આયાતકારો બંને પર વધારાનો ખર્ચ આવશે. ખાસ કરીને પેટ્રોલિયમ ઉત્પાદનો, કેમિકલ્સ, ફાર્મા અને ટેક્સટાઇલ જેવા ક્ષેત્રોને અસર થઈ શકે છે.

કોને ફાયદો થઈ શકે?

આ તણાવની સ્થિતિમાં એશિયા અને યુરોપના દેશોને સૌથી વધુ અસર થશે, કારણ કે તેઓ મધ્યપૂર્વના ઊર્જા સ્ત્રોતો પર નિર્ભર છે. બીજી તરફ, અમેરિકા પોતાની ઊર્જા જરૂરિયાતોમાં મોટા ભાગે આત્મનિર્ભર છે અને તેલ નિકાસ પણ કરે છે. જો વૈશ્વિક બજારમાં ભાવ વધે, તો અમેરિકન તેલ કંપનીઓને આર્થિક ફાયદો થઈ શકે છે.

સારાંશરૂપે જોવામાં આવે તો ઈરાન–ઈઝરાયલ યુદ્ધનો સીધો અને સૌથી મોટો પ્રભાવ ઊર્જા બજાર પર પડશે. Strait of Hormuz અને લાલ સમુદ્રમાં વિક્ષેપો ભારત માટે આર્થિક રીતે પડકારજનક બની શકે છે. તેલના વધતા ભાવ, વધતો આયાત ખર્ચ અને ફુગાવાનો દબાણ દેશની અર્થવ્યવસ્થાને અસર કરી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં ભારત માટે વૈકલ્પિક ઊર્જા સ્ત્રોતો અને સપ્લાય ડાઈવર્સિફિકેશન વધુ મહત્વપૂર્ણ બની જાય છે.

ખામેની કે ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પ, કોની તિજોરીમાં છે સૌથી વધુ પૈસા? જાણો