ગણેશજીને કયા ફળ સૌથી પ્રિય? જવાબ તેમના મંત્રમાં જ છુપાયેલો છે

કોઈપણ શુભ કાર્યની શરૂઆત ભગવાન ગણેશના સ્મરણથી કરવાની પરંપરા છે. તેમને વિઘ્નહર્તા તરીકે પૂજવામાં આવે છે અને પ્રસાદમાં સામાન્ય રીતે મોદક ધરાવવામાં આવે છે. જોકે, ગણેશજીના એક જાણીતા સ્તોત્રમાં તેમના પ્રિય ભોજન તરીકે મોદકનો નહીં, પરંતુ કોઠું અને જાંબુ જેવા બે ફળોનો ઉલ્લેખ જોવા મળે છે. ખાસ વાત એ છે કે આયુર્વેદિક પરંપરામાં પણ આ બંને ફળોને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવ્યા છે.

ગણેશજીની પૂજામાં મોદકનું વિશેષ સ્થાન છે. ઘણા લોકો મોદકને સામાન્ય લાડુ સમજી લે છે, પરંતુ પરંપરાગત મોદકની બનાવટ અલગ હોય છે. સામાન્ય રીતે ચોખાના લોટથી તૈયાર કરેલા આવરણમાં ગોળ અને નાળિયેરનું પૂરણ ભરવામાં આવે છે અને તેને વરાળમાં પકવવામાં આવે છે.

મોદકને ભગવાન ગણેશનું પ્રિય ભોગ માનવામાં આવે છે. પરંતુ ગણેશજી સાથે જોડાયેલા પ્રાચીન સ્તોત્રમાં બે અન્ય ફળોનો ઉલ્લેખ પણ મળે છે, જેના કારણે આ વાત વધુ રસપ્રદ બની જાય છે.

ગણેશજીના સ્તોત્રમાં કયા ફળોનો ઉલ્લેખ છે?

પૂજા દરમિયાન ઘણી વખત સાંભળવામાં આવતો એક પ્રસિદ્ધ શ્લોક છે –

ગજાનનં ભૂતગણાદિ સેવિતં, કપિત્થજંબૂફલચારુભક્ષણમ્।

ઉમાસુતં શોકવિનાશકારકમ્, નમામિ વિઘ્નેશ્વરપાદપંકજમ્॥

આ શ્લોકમાં કપિત્થ અને જંબૂ શબ્દોનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. અહીં કપિત્થનો અર્થ કોઠું અને જંબૂનો અર્થ જાંબુ થાય છે.  સરળ ભાષામાં તેનો ભાવ એવો થાય છે કે, હાથી જેવા મુખ ધરાવતા, દેવગણો દ્વારા સેવાતા, કોઠું અને જાંબુ જેવા ફળોનો આનંદપૂર્વક સ્વીકાર કરનારા, માતા ઉમાના પુત્ર અને દુઃખનો નાશ કરનારા ભગવાન ગણેશને હું નમન કરું છું.

તો આ બે ફળોનો ઉલ્લેખ શા માટે?

અહીંથી એક રસપ્રદ સવાલ ઊભો થાય છે કે ગણેશજીની વંદનામાં ખાસ કરીને કોઠું અને જાંબુનો ઉલ્લેખ કેમ કરવામાં આવ્યો હશે? આ વાતને સમજવા માટે ગણેશજી સાથે જોડાયેલી મહાભારતની કથા પણ મહત્વપૂર્ણ છે. ધાર્મિક માન્યતા પ્રમાણે મહર્ષિ વેદવ્યાસ મહાભારતની કથા સંભળાવતા ગયા અને ભગવાન ગણેશ તેને લખતા ગયા. કહેવાય છે કે આ લેખન દરમિયાન ગણેશજી સતત એકાગ્રતાથી કામ કરતા રહ્યા. લાંબા સમય સુધી એક જ સ્થળે બેસીને લખવાનું આ કાર્ય તેમની અદભૂત એકાગ્રતા અને ધૈર્યનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે.

મહાભારત લેખન સાથે ફળોના ઉલ્લેખને કેવી રીતે જોવામાં આવે છે?

ગણેશજીના આ સ્તોત્રમાં ખાસ ધ્યાન આપવા જેવી વાત એ છે કે તેમાં મોદક કે લાડુની વાત નથી. તેના બદલે કોઠું અને જાંબુ જેવા કુદરતી ફળોના નામ આવે છે. કોઠું અને જાંબુ બંને ભારતમાં પ્રાચીન સમયથી જાણીતા ફળો છે. આયુર્વેદિક પરંપરામાં પણ બંનેને પાચન અને શરીરના સ્વાસ્થ્ય સાથે જોડીને જોવામાં આવ્યા છે. આથી કેટલાક લોકો આ શ્લોકને માત્ર ધાર્મિક સ્તુતિ તરીકે નહીં, પરંતુ પ્રકૃતિ સાથે જોડાયેલા સંદેશ તરીકે પણ જુએ છે. જોકે, આવા આરોગ્ય સંબંધિત દાવાઓને પરંપરાગત માન્યતા અને આધુનિક વૈજ્ઞાનિક પુરાવા વચ્ચે અલગથી સમજવા જરૂરી છે.

ગણેશજીના મંત્રમાં છુપાયેલો સંદેશ

ગણેશજીની વંદના માત્ર તેમના સ્વરૂપ અને મહિમાનું વર્ણન કરતી નથી, પરંતુ તેમાં પ્રકૃતિમાંથી મળતા બે ફળોનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. કપિત્થ એટલે કોઠું અને જંબૂ એટલે જાંબુ. આ બંને ફળોનો ઉલ્લેખ શ્લોકને વધુ રસપ્રદ બનાવે છે અને આપણને પ્રાચીન ભારતીય પરંપરામાં ધાર્મિક માન્યતાઓ સાથે પ્રકૃતિ અને આહારને અપાતા મહત્વ તરફ પણ ધ્યાન દોરે છે.

એટલે હવે જ્યારે તમે ગણેશજીની આ વંદના સાંભળો, ત્યારે તેમાં આવતા “કપિત્થજંબૂફલચારુભક્ષણમ્” શબ્દો પર પણ એક વખત ચોક્કસ ધ્યાન આપજો. તેમાં ગણેશજીના પ્રિય ફળોની એક રસપ્રદ વાત છુપાયેલી છે.

ગણેશ ઉત્સવની શરૂઆત 1893માં મહારાષ્ટ્રમાં લોકમાન્ય બાલ ગંગાધર તિલક દ્વારા કરવામાં આવી હતી. તે સમયે દેશમાં આઝાદીની લડાઈ ચાલી રહી હતી.  અહી ક્લિક કરો