ખેતીની વાત આવે ત્યારે સામાન્ય રીતે ઘઉં, ચોખા, કઠોળ કે શાકભાજી જેવી જમીન પર ઉગાડવામાં આવતી પાકની વાત થાય છે. પરંતુ ભારતમાં કેટલીક એવી પણ ખેતી પદ્ધતિઓ છે, જેમાં પાક જમીન પર નહીં પરંતુ ઝાડની ડાળીઓ પર તૈયાર થાય છે. લાખની ખેતી તેનું એક ઉત્તમ ઉદાહરણ છે.

લાખ એક પ્રકારની કુદરતી રેઝિન એટલે કે રાળ છે, જે ખાસ પ્રકારના લાખના કીટકો દ્વારા ઝાડની ડાળીઓ પર બનાવવામાં આવે છે. યોગ્ય ઝાડ, યોગ્ય કીટક અને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિથી તેની સંભાળ રાખવામાં આવે તો લાખનું ઉત્પાદન ખેડૂતો માટે વધારાની આવકનું સાધન બની શકે છે. ભારતીય કૃષિ અનુસંધાન પરિષદ (ICAR) દ્વારા પણ લાખને ઓછા જથ્થામાં ઊંચું મૂલ્ય આપતી કૃષિ પેદાશ તરીકે મહત્વ આપવામાં આવ્યું છે.

લાખની ખેતી કેવી રીતે શરૂ કરવામાં આવે છે?

લાખનું ઉત્પાદન કરવા માટે સૌથી પહેલાં એવા ઝાડની પસંદગી કરવામાં આવે છે, જેના પર લાખના કીટકો સારી રીતે વિકસી શકે. કુસુમ, પલાશ અને બોર લાખના ઉત્પાદન માટે ઉપયોગમાં લેવાતા મુખ્ય ઝાડમાં સામેલ છે. ખેડૂત આ ઝાડની તંદુરસ્ત અને યોગ્ય કદની ડાળીઓ પસંદ કરે છે. ત્યારબાદ તેના પર લાખના કીટકો ધરાવતી બ્રૂડ લાખ, જેને સામાન્ય ભાષામાં લાખનું બીજ પણ કહી શકાય, બાંધવામાં આવે છે. આ પછી કીટકો ધીમે ધીમે નવી ડાળીઓ પર ફેલાય છે. ઝાડમાંથી રસ મેળવતી વખતે તેઓ ડાળીઓની સપાટી પર રાળ જેવી પદાર્થની પરત બનાવે છે. સમય જતાં આ પરત જાડા પડમાં ફેરવાય છે અને ત્યાંથી લાખ એકત્ર કરવામાં આવે છે.

ICARના વિવિધ તાલીમ કાર્યક્રમોમાં પણ કુસુમ, પલાશ, બોર અને Flemingia semialata જેવા છોડ પર લાખનું વૈજ્ઞાનિક ઉત્પાદન કરવાની પદ્ધતિ વિશે માહિતી આપવામાં આવે છે.

ઝાડ પર કીટકો મૂક્યા પછી શું થાય છે?

ડાળીઓ પર બ્રૂડ લાખ લગાવ્યા બાદ લાખના કીટકો નવી ડાળીઓ તરફ ફેલાવા લાગે છે. આ કીટકો ઝાડમાંથી રસ લે છે અને તેમની પ્રક્રિયાના પરિણામે ડાળીઓ પર રાળ જમા થતી જાય છે. થોડા સમય પછી ડાળીઓ પર લાખનું પડ સ્પષ્ટ રીતે જોવા મળે છે. આ તબક્કા દરમિયાન ખેડૂતો માટે પાકની યોગ્ય દેખરેખ રાખવી ખૂબ જ જરૂરી બને છે. કીટકોને નુકસાન પહોંચાડનારા પરિબળો તેમજ અન્ય સમસ્યાઓથી લાખના ઉત્પાદનને બચાવવા માટે વૈજ્ઞાનિક ખેતી પદ્ધતિ અને યોગ્ય વ્યવસ્થાપન જરૂરી છે. યોગ્ય સમયે લાખ એકત્ર કરવામાં આવે તો તેની ગુણવત્તા પણ સારી મળી શકે છે.

લાખ ક્યારે તૈયાર થાય છે?

લાખનો પાક ક્યારે તૈયાર થશે તે મુખ્યત્વે ઝાડની જાત, લાખની જાત અને હવામાન પર આધાર રાખે છે. લાખની મુખ્ય જાતોમાં કુસમી અને રંગીણીનો સમાવેશ થાય છે. બંને પ્રકારની લાખનો ઉત્પાદન ચક્ર અલગ હોઈ શકે છે. લાખ પૂરતી વિકસિત થઈ જાય ત્યારે જે ડાળીઓ પર લાખ જમા થઈ હોય તેને કાપવામાં આવે છે. આ રીતે ડાળીઓ સાથે મળતી લાખને સામાન્ય રીતે સ્ટિક લાખ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તેને સાફ કરીને અને વિવિધ પ્રક્રિયાઓમાંથી પસાર કરીને ઉપયોગી લાખ ઉત્પાદનો તૈયાર કરવામાં આવે છે.

લાખની ખેતીથી કેટલી આવક થઈ શકે?

લાખની ખેતીમાં કમાણીનો આંકડો દરેક ખેડૂત માટે એકસરખો નથી હોતો. આવક નક્કી કરવામાં ઝાડની સંખ્યા, ઉત્પાદનનું પ્રમાણ, લાખની ગુણવત્તા, હવામાન અને બજારભાવ જેવા અનેક પરિબળો મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. એટલે લાખની ખેતી કરીને દરેક ખેડૂત લાખો રૂપિયા કમાઈ શકે છે એવો સીધો દાવો કરવો યોગ્ય નથી. જોકે, યોગ્ય આયોજન અને ઉત્પાદનથી તે આવકનું સારું માધ્યમ બની શકે છે.

ICARના એક ઉદાહરણ મુજબ, ઝારખંડના એક ખેડૂતે બોરના ઝાડ પર કુસમી લાખનું ઉત્પાદન કર્યું હતું. ત્રણ બોરના ઝાડમાંથી આશરે 30 કિલો બ્રૂડ લાખ મેળવીને તેને લગભગ 15 હજાર રૂપિયાનું વેચાણ થયું હતું. ત્યારબાદ આઠ બોરના ઝાડમાંથી આશરે 65 કિલો લાખનું ઉત્પાદન થયું અને તેના વેચાણથી લગભગ 32,500 રૂપિયાની આવક મેળવી હતી.

આ ઉદાહરણ દર્શાવે છે કે યોગ્ય પદ્ધતિથી બિનપરંપરાગત ખેતી દ્વારા પણ ખેડૂતો પોતાની આવકમાં વધારો કરી શકે છે.

લાખનો ઉપયોગ ક્યાં થાય છે?

લાખનો ઉપયોગ માત્ર એક જ ક્ષેત્રમાં થતો નથી. તેમાંથી વિવિધ પ્રકારની પોલિશ, કોટિંગ, વાર્નિશ અને સીલિંગ સામગ્રી તૈયાર કરવામાં આવે છે. ઔદ્યોગિક ક્ષેત્રમાં પણ લાખ આધારિત અનેક ઉત્પાદનોનો ઉપયોગ થાય છે. ICAR અનુસાર, લાખમાંથી તૈયાર થતી કેટલીક કોટિંગ સામગ્રીનો ઉપયોગ ફળો-શાકભાજી અને પેકેજિંગ સંબંધિત ક્ષેત્રોમાં પણ થઈ શકે છે. એટલે લાખની ખેતી માત્ર એક અલગ પ્રકારની કૃષિ પદ્ધતિ નથી, પરંતુ યોગ્ય બજાર અને ઉત્પાદન વ્યવસ્થાપન સાથે ખેડૂતો માટે વધારાની આવક ઊભી કરવાની સંભાવના ધરાવતો વિકલ્પ પણ બની શકે છે.

આ પણ વાંચો : તુલસી નહીં, આ છોડ પણ છે શ્રીકૃષ્ણને પ્રિય ! ઘરે કેવી રીતે ઉગાડશો ?