IMF રેન્કિંગમાં ભારતીય અર્થવ્યવસ્થા ચોથા સ્થાનેથી ઘટીને છઠ્ઠા સ્થાને પહોંચી, રિવર્સ ગિયરમા જવા પાછળના કારણો- વાંચો

ભારતની અર્થવ્યવસ્થા હાલમાં એક મહત્વપૂર્ણ વળાંક પર ઉભી છે. આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાકીય ભંડોળ (IMF) ના તાજેતરના અહેવાલ મુજબ, ભારત વિશ્વની ચોથી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બનવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું હતું, પરંતુ અચાનક તેમાં ઘટાડો જોવા મળ્યો છે અને ભારત હવે પાંચમા સ્થાનેથી ખસીને છઠ્ઠા ક્રમે પહોંચી ગયું છે. આ એક એવો સમય છે જ્યારે ભારત ખુદને વિશ્વની સૌથી ઝડપથી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થાઓમાંની એક માની રહ્યું હતું અને ત્રીજા સ્થાન પર પહોંચવાનું લક્ષ્ય રાખતું હતું, ત્યારે આ ‘રિવર્સ ગિયર’ કેમ લાગ્યો તે સમજવું અત્યંત આવશ્યક છે

GDP એટલે શું? નૉમિનલ અને રિયલ GDP વચ્ચેનો તફાવત

અર્થવ્યવસ્થાના આ ઉતાર-ચઢાવને સમજતા પહેલા GDP ના પાયાના ખ્યાલને સમજવો જરૂરી છે. સરળ રીતે સમજીએ, GDP એટલે કોઈપણ દેશની ભૌગોલિક સરહદની અંદર એક નિશ્ચિત સમયગાળામાં ઉત્પાદિત તમામ વસ્તુઓ અને સેવાઓના કુલ મૂલ્યનો સરવાળો. આ GDP ને માપવાની બે મુખ્ય રીતો છે: નૉમિનલ GDP અને રિયલ GDP

નૉમિનલ GDP માં વર્તમાન વર્ષમાં પ્રચલિત કિંમતોના આધારે ગણતરી કરવામાં આવે છે, જ્યારે વાસ્તવિક GDP માં કોઈ એક ‘આધાર વર્ષ’ (Base Year) ને પ્રમાણ માનીને તે સમયની કિંમતો સાથે સરખામણી કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત, GDP ની ગણતરી માટે ઈનકમ મેથડ અને Expenditure Method (ખર્ચ પદ્ધતિ) નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

વૈશ્વિક રેન્કિંગમાં ભારતનું નવું સ્થાન

IMF અને વર્લ્ડ બેંક જેવી સંસ્થાઓ, જેમને ‘બ્રેટન વૂડ ટ્વિન્સ’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, તે વૈશ્વિક બજારની સ્થિતિ પર નજીકથી નજર રાખે છે. તાજેતરના ડેટા મુજબ, વિશ્વની સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થાઓના ક્રમમાં હવે જર્મની ત્રીજા સ્થાને, જાપાન ચોથા સ્થાને અને બ્રિટન પાંચમા સ્થાને છે, જ્યારે ભારત હવે છઠ્ઠા ક્રમે આવી ગયું છે.

અગાઉ, મે 2023 માં ભારત જાપાનને પાછળ છોડીને ચોથી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા બન્યું હતું અને તેનું કદ 4.187 ટ્રિલિયન ડોલર સુધી પહોંચ્યું હતું. જોકે, નવા અંદાજ મુજબ નાણાકીય વર્ષ 2025-26માં ભારતની GDP 3.92 ટ્રિલિયન ડોલર રહેવાની શક્યતા છે, જ્યારે તેની સરખામણીમાં બ્રિટનની GDP 2025 માં 4 ટ્રિલિયન ડોલર અને 2026માં 4.26 ટ્રિલિયન ડોલર રહેવાની અપેક્ષા છે.

રુપિયાના મૂલ્યમાં ઘટાડો અને વિદેશી મુદ્રા ભંડાર પર અસર

ભારતના રેન્કિંગમાં આ ઘટાડા પાછળનું એક મુખ્ય કારણ રુપિયાનું ડિવેલ્યુએશન માનવામાં આવે છે. જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે રુપિયો નબળો પડે છે, ત્યારે ભારતને વસ્તુઓની આયાત કરવા માટે વધુ ડોલર ખર્ચવા પડે છે. આનાથી દેશનો વિદેશી મુદ્રા ભંડાર ઝડપથી ઘટવા લાગે છે અને અર્થવ્યવસ્થાનું કદ ડોલરના ટર્મમાં સંકોચાતું દેખાય છે. ખાસ કરીને વૈશ્વિક યુદ્ધની પરિસ્થિતિઓને કારણે જ્યારે તેલ જેવી ચીજવસ્તુઓના ભાવ વધે છે, ત્યારે આયાત બિલ મોંઘું થાય છે, જેના પરિણામે અર્થવ્યવસ્થા પર સીધી નકારાત્મક અસર પડે છે. જો રુપિયો 97 કે 100 ના સ્તર સુધી નબળો પડે, તો ભારત માટે આયાત કરવી અત્યંત મોંઘી બની શકે છે, જે GDP ના કદને ઘટાડવામાં મોટો ભાગ ભજવે છે

બેઝ યર માં ફેરફાર

ભારતના રેન્કિંગમાં ફેરફાર પાછળનું બીજું એક મહત્વનું ટેકનિકલ કારણ બેઝ યરમાં કરવામાં આવેલો ફેરફાર છે. ભારત સરકારે તાજેતરમાં GDP ની ગણતરી માટે આધાર વર્ષ 2011-12 થી બદલીને2022-23 કર્યું છે. સામાન્ય રીતે દર 5 વર્ષે આધાર વર્ષ બદલવાની આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રથા છે, પરંતુ 2017-18 ના સમયગાળામાં નોટબંધી અને GST ના અમલીકરણને કારણે તેમજ ત્યારબાદ કોરોના મહામારીને લીધે અર્થવ્યવસ્થા અસ્થિર હતી, તેથી સરકારે તે સમયે ફેરફાર કરવાનું ટાળ્યું હતું.

હવે જ્યારે અર્થવ્યવસ્થા કોરોના પછી ફરી બેઠી થઈ ત્યારે 2022-23 ને નવું આધાર વર્ષ માનવામાં આવ્યું છે. જ્યારે આધાર વર્ષ નજીકના વર્ષમાં ખસેડવામાં આવે છે, ત્યારે GDP ના કદમાં અંદાજે 3.8% જેવો ઘટાડો જોવા મળી શકે છે, કારણ કે સરખામણી માટેનો પાયો મોટો થઈ જાય છે

વિકાસ દર

રેન્કિંગમાં ભલે ભારત પાછળ ગયું હોય, પરંતુ વિકાસ દરની દ્રષ્ટિએ ભારત હજુ પણ વિશ્વમાં મજબૂત સ્થિતિમાં છે. IMF ના ચીફ ક્રિસ્ટાલિના જ્યોર્જિવાએ નોંધ્યું છે કે ભારત વૈશ્વિક GDP ના સરેરાશ વૃદ્ધિ દર કરતા બમણી ઝડપે એટલે કે 6.5% ના દરે વૃદ્ધિ કરી રહ્યું છે. જ્યારે વિશ્વની અન્ય અર્થવ્યવસ્થાઓ સરેરાશ 3.1% ના દરે વધી રહી છે, ત્યારે ભારતનો આ વિકાસ દર તેના મજબૂત આર્થિક પાયાને દર્શાવે છે. જેનો અર્થ એ છે કે વર્તમાન ઘટાડો કદાચ ક્ષણિક હોઈ શકે છે અને તે મુખ્યત્વે બાહ્ય પરિબળો અને તકનીકી ગણતરીના ફેરફારોને આભારી છે.

GDP માં ઘટાડાની સામાજિક અને આર્થિક અસરો

જ્યારે પણ કોઈ દેશની GDP માં ઘટાડો થાય છે અથવા અર્થવ્યવસ્થા સંકોચાય છે, ત્યારે તેની વ્યાપક અસરો જોવા મળે છે. GDP ઘટવી એટલે કે દેશમાં વસ્તુઓ અને સેવાઓના ઉત્પાદનનું મૂલ્ય ઘટવું, જેનો સીધો અર્થ એ છે કે બજારમાં ખરીદ શક્તિ ઓછી થઈ રહી છે અને દુકાનદારો માલ વેચી શકતા નથી. આ પરિસ્થિતિમાં રોજગારની તકો ઘટે છે અને બેરોજગારી વધવાની સંભાવના રહે છે. લોકોમાં આર્થિક અસુરક્ષા વધવાને કારણે તેઓ ખર્ચ કરતા ડરવા લાગે છે, જે અર્થવ્યવસ્થાના ચક્રને વધુ ધીમું બનાવે છે.

ભારતના અર્થતંત્રમાં આ ઘટાડો આપણને 1990ના એ સમયની યાદ અપાવે છે જ્યારે ગલ્ફ વોરને કારણે ભારતને પોતાનું સોનું ગીરો રાખવાની ફરજ પડી હતી. વર્તમાન પરિસ્થિતિમાં પણ યુદ્ધ લાંબુ ખેંચાવાને કારણે આયાત પર નિર્ભર અર્થવ્યવસ્થાઓને નુકસાન થઈ રહ્યું છે. જોકે, નિષ્ણાતો માને છે કે જો વૈશ્વિક સંજોગો સુધરે અને રુપિયો સ્થિર થાય, તો ભારતની અર્થવ્યવસ્થામાં ઝડપથી સુધાર આવશે. આ રેન્કિંગમાં ઘટાડો એ એક અસ્થાયી ચિત્ર હોઈ શકે છે, પરંતુ તે ભારતને તેની આર્થિક વ્યૂહરચનાઓ પર ફરીથી વિચાર કરવા અને આંતરરાષ્ટ્રીય પડકારોનો સામનો કરવા માટે વધુ સજ્જ થવાની ચેતવણી પણ આપે છે