સુપ્રીમ કોર્ટનો મોટો નિર્ણય, અનામત લીધા પછી નહિ મળે જનરલ કેટેગરીના લાભ

જો કોઈ ઉમેદવાર અનામત શ્રેણીની છૂટનો લાભ લે છે, તો તેઓ અંતિમ ક્રમમાં સામાન્ય શ્રેણીની બેઠકનો દાવો કરી શકતા નથી. સુપ્રીમ કોર્ટે એક કેસની સુનાવણી દરમિયાન એક મહત્વપૂર્ણ આદેશ જારી કર્યો છે. જાણો સંપૂર્ણ કેસ.

Sachin Agrawal | Updated on: Jan 11, 2026 | 7:38 PM

સુપ્રીમ કોર્ટે અનામતનો લાભ લેનારાઓ અંગે એક મહત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો છે. સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે જો કોઈ ઉમેદવાર પરીક્ષામાં અનામત શ્રેણી (દા.ત., SC, ST) મુક્તિનો લાભ લે છે, તો તેઓ બિનઅનામત, અથવા સામાન્ય, બેઠક પર નિમણૂકનો દાવો કરી શકતા નથી. આ નિર્ણય ભારતીય વન સેવા (IFS) પરીક્ષા સંબંધિત કેસમાં આવ્યો હતો. આ કેસ 2013 ની ભારતીય વન સેવા પરીક્ષાને લગતો હતો. આ પરીક્ષામાં બે તબક્કા હતા: એક પ્રારંભિક પરીક્ષા અને એક મુખ્ય પરીક્ષા, ત્યારબાદ એક ઇન્ટરવ્યુ.

શું હતો આખો મામલો?

પ્રારંભિક પરીક્ષામાં સામાન્ય શ્રેણી માટે કટ-ઓફ 267 હતો, જ્યારે અનુસૂચિત જાતિ (SC) ઉમેદવારો માટે તે 233 હતો. SC ઉમેદવાર જી. કિરણે 233-પોઇન્ટ છૂટછાટનો લાભ લીધો, 247.18 સ્કોર કર્યો અને પરીક્ષા પાસ કરી. સામાન્ય શ્રેણીના ઉમેદવાર એન્ટોની એસ. મરિયપ્પાએ 270.68 સ્કોર કરીને સામાન્ય કટ-ઓફ પાસ કર્યો.

કેમ કેસ સુપ્રીમ કોર્ટ સુધી પહોંચ્યો?

જોકે, મુખ્ય પરીક્ષા અને ઇન્ટરવ્યૂ પછી જ્યારે અંતિમ મેરિટ યાદી જાહેર કરવામાં આવી ત્યારે, કિરણ 19મા ક્રમે હતો, અને એન્ટોની 37મા ક્રમે હતો. આનો અર્થ એ થયો કે કિરણનો અંતિમ ક્રમ એન્ટોની કરતા સારો હતો. જોકે, જ્યારે કેડર (રાજ્ય) ફાળવણીની વાત આવી, ત્યારે કર્ણાટકમાં સામાન્ય શ્રેણી માટે ફક્ત એક જ “આંતરિક” (ગૃહ રાજ્ય) બેઠક ઉપલબ્ધ હતી, અને SC શ્રેણી માટે કોઈ “આંતરિક” બેઠક નહોતી.

હાઈકોર્ટે નિર્ણયમાં શું કહ્યું?

તેથી, સરકારે એન્ટનીને જનરલ ઇનસાઇડર સીટ ફાળવી અને કિરણને તમિલનાડુ કેડરમાં ફરીથી સોંપી. કિરણ આ નિર્ણયથી નાખુશ હતી. તેણીએ સેન્ટ્રલ એડમિનિસ્ટ્રેટિવ ટ્રિબ્યુનલ (CAT) અને પછી કર્ણાટક હાઇકોર્ટમાં અપીલ કરી. બંને કોર્ટે કિરણની તરફેણમાં ચુકાદો આપ્યો. તેણીએ દલીલ કરી કે કિરણનો અંતિમ ક્રમ એન્ટની કરતા સારો હતો, તેથી તેણીને જનરલ સીટ આપવી જોઈએ.

સુપ્રીમ કોર્ટે હાઇકોર્ટના નિર્ણયને ઉલટાવ્યો

જોકે, ભારત સરકાર આ નિર્ણય સાથે અસંમત હતી અને સુપ્રીમ કોર્ટમાં ગઈ હતી. ન્યાયાધીશ જે.કે. મહેશ્વરી અને વિજય બિશ્નોઈની બેન્ચે કર્ણાટક હાઈકોર્ટના નિર્ણયને ઉથલાવી દીધો હતો. સુપ્રીમ કોર્ટે જણાવ્યું હતું કે IFS પરીક્ષા એક સંયુક્ત પસંદગી પ્રક્રિયા છે, જેમાં મુખ્ય પરીક્ષામાં બેસવા માટે પ્રારંભિક પરીક્ષા પાસ કરવી જરૂરી છે.

આ નિયમો હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટે આદેશ આપ્યો

સુપ્રીમ કોર્ટે IFS પરીક્ષા નિયમોના નિયમ 14(ii)નો ઉલ્લેખ કર્યો. આ નિયમમાં એક શરત છે: આ મુજબ, ફક્ત તે અનામત શ્રેણીના ઉમેદવારોને જ બિનઅનામત બેઠકો માટે વિચારણા કરી શકાય છે જેમણે પરીક્ષાના કોઈપણ તબક્કામાં કોઈ છૂટ કે છૂટનો લાભ લીધો નથી. કોર્ટે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું હતું કે જી. કિરણે પ્રારંભિક પરીક્ષામાં SC શ્રેણી માટે આપવામાં આવેલી છૂટનો લાભ લીધો હતો. તેથી, જો તેણે અંતિમ મેરિટ યાદીમાં સામાન્ય શ્રેણીના ઉમેદવાર કરતાં વધુ સારો રેન્ક મેળવ્યો હોય, તો પણ તે બિનઅનામત બેઠક માટે હકદાર રહેશે નહીં.

એકવાર જ તમે ક્વોટાનો લાભ લો…‘

ન્યાયાધીશ મહેશ્વરીએ પોતાના ચુકાદામાં લખ્યું હતું કે એકવાર અનામત શ્રેણીના ઉમેદવારને છૂટછાટ મળે પછી, તેમને બિનઅનામત ખાલી જગ્યાઓ માટે ધ્યાનમાં લઈ શકાતા નથી. તેમણે એમ પણ કહ્યું હતું કે પ્રારંભિક પરીક્ષામાં આપવામાં આવેલી છૂટછાટને પછીના તબક્કામાં અવગણી શકાય નહીં. સુપ્રીમ કોર્ટે પોતાના ચુકાદામાં અગાઉના કેસ (યુનિયન ઓફ ઈન્ડિયા VS સજીબ રોય)નો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો. તે કિસ્સામાં, એવું માનવામાં આવ્યું હતું કે જો અનામત શ્રેણીના ઉમેદવારને ઉંમર, કટ-ઓફ અથવા અન્ય કોઈપણ બાબતમાં છૂટછાટ મળે છે, તો તેમને બિનઅનામત બેઠક માટે ધ્યાનમાં લઈ શકાતા નથી સિવાય કે નિયમો સ્પષ્ટપણે તેની મંજૂરી આપે.