ભારતમાં લોકોને સારી નોકરીઓ મળી રહી છે કે માત્ર ગુજરાન ચલાવવા પૂરતું કામ ? જાણો રોજગારની હકીકત

ભારતમાં રોજગારના આંકડા ઘણીવાર રાહત આપનારા લાગે છે, પરંતુ શું આ આંકડા ખરેખર દેશના લોકોને મળતી નોકરીઓની ગુણવત્તા દર્શાવે છે? દેશમાં લાખો લોકો કામ કરી રહ્યા છે, છતાં તેમની પાસે સ્થિર આવક, પેઇડ લીવ, પ્રોવિડન્ટ ફંડ (PF) અને નોકરીની સુરક્ષા જેવી સુવિધાઓ નથી. આવી સ્થિતિમાં સવાલ ઊભો થાય છે કે ભારતમાં ખરેખર નવી નોકરીઓનું સર્જન થઈ રહ્યું છે કે પછી માત્ર લોકોને કોઈ ને કોઈ રીતે કામ મળી રહ્યું છે?

રોજગારના આંકડામાં કોનો સમાવેશ થાય છે?

ભારતમાં રોજગારની સ્થિતિ જાણવા માટે પિરિયોડિક લેબર ફોર્સ સર્વે (PLFS)નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આ સર્વેમાં સંદર્ભ સપ્તાહ દરમિયાન ઓછામાં ઓછું એક કલાક કામ કરનાર વ્યક્તિને પણ રોજગારમાં સામેલ કરવામાં આવી શકે છે. તેમાં પરિવારના ખેતર કે દુકાનમાં વેતન વિના કામ કરનાર વ્યક્તિઓનો પણ સમાવેશ થાય છે. આ આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે ઉપયોગમાં લેવાતી પદ્ધતિ છે, જે વિવિધ દેશોના રોજગારના આંકડાની સરખામણી કરવામાં મદદ કરે છે. જોકે, આ આંકડાથી એ સ્પષ્ટ થતું નથી કે વ્યક્તિને કેવું કામ મળે છે, તેની આવક કેટલી છે અને તેની નોકરી કેટલી સુરક્ષિત છે.

લગભગ 90% કામદારો અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં

ભારતમાં રોજગાર સાથે જોડાયેલો એક મોટો પડકાર અસંગઠિત ક્ષેત્રનું વિશાળ કદ છે. ઉપલબ્ધ અહેવાલો અને વિશ્લેષણો મુજબ, દેશના લગભગ 90 ટકા કામદારો અસંગઠિત ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલા છે. આ ક્ષેત્રમાં કામ કરતા ઘણા લોકોને લેખિત નોકરીનો કરાર, પગાર સાથેની રજા, પ્રોવિડન્ટ ફંડમાં યોગદાન કે નોકરી છૂટી જાય ત્યારે આર્થિક સુરક્ષા જેવી સુવિધાઓ મળતી નથી.

શાકભાજી વેચતા ફેરિયાઓ, ભાડે ઓટોરિક્ષા ચલાવતા લોકો, નાના ખેડૂતો અને રોજમદાર મજૂરો આ પ્રકારના કામનાં ઉદાહરણો છે. ઘણા લોકો સ્વરોજગાર સાથે જોડાયેલા હોવા છતાં તેમની આવક મર્યાદિત અને અનિશ્ચિત હોય છે. બીમારી, વરસાદ કે ધંધામાં મંદી જેવી પરિસ્થિતિઓમાં તેમની કમાણી પર સીધી અસર પડે છે.

કામ મળવું અને સુરક્ષિત નોકરી મળવી, બંને અલગ બાબતો

રોજગારની સ્થિતિ સમજવા માટે બે બાબતો વચ્ચેનો તફાવત જાણવો જરૂરી છે. પ્રથમ, વ્યક્તિને કોઈ ને કોઈ પ્રકારનું કામ મળી રહ્યું છે કે નહીં. બીજી, તેને પૂરતી અને સ્થિર આવક આપતું એવું કામ મળી રહ્યું છે કે નહીં, જેની મદદથી તે પોતાના પરિવારના ભવિષ્યનું આયોજન કરી શકે.

ઉદાહરણ તરીકે, પગાર સાથે રજા મેળવતો કર્મચારી પરિવારના લગ્ન પ્રસંગે થોડા દિવસની રજા લે તો પણ તેને પગાર મળી શકે છે. પરંતુ રોજમદાર મજૂર એટલા દિવસ કામ પર ન જાય તો તેની આવક બંધ થઈ શકે છે. એટલે કે, બંને વ્યક્તિઓ કામ કરતી હોવા છતાં તેમની આર્થિક સ્થિતિ અને સુરક્ષામાં મોટો તફાવત હોય છે.

અલ્પરોજગાર અને અસંગઠિત રોજગાર પણ મોટો પડકાર

આ જ કારણસર રોજગાર અંગેની ચર્ચામાં માત્ર બેરોજગારીના દરને બદલે અલ્પરોજગાર અને અસંગઠિત રોજગાર પર પણ ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. કોઈ વ્યક્તિને કામ મળતું હોય, પરંતુ તેનાથી પૂરતી આવક ન થતી હોય અથવા તેની પાસે પૂરતું કામ ન હોય, તો તેની સ્થિતિને સમજવા માટે માત્ર રોજગાર ધરાવતા લોકોની સંખ્યા પૂરતી નથી.

સ્વરોજગાર કે અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં કામ કરવું હંમેશાં નકારાત્મક નથી. ઘણા નાના વેપારીઓ અને ઉદ્યોગસાહસિકો આ માધ્યમથી સફળ અને સુરક્ષિત આજીવિકા ઊભી કરે છે. ચિંતા ત્યારે વધે છે, જ્યારે મોટાભાગના લોકો માટે આ પ્રકારનું કામ પસંદગી કરતાં મજબૂરી બની જાય અને તેમની પાસે વધુ સુરક્ષિત રોજગારના વિકલ્પો મર્યાદિત હોય.

રોજગારની સંખ્યા કરતાં તેની ગુણવત્તા પર ધ્યાન આપવાની જરૂર

ભારત માટે પડકાર માત્ર વધુ લોકોને કામ પૂરું પાડવાનો નથી, પરંતુ તેમને સ્થિર આવક, સામાજિક સુરક્ષા અને ભવિષ્યનું આયોજન કરવાની તક આપવાનો પણ છે. રોજગારના આંકડા દેશની સ્થિતિ સમજવા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ તેની સાથે નોકરીની ગુણવત્તા, આવકની સ્થિરતા અને કામદારોને મળતી સુવિધાઓનું મૂલ્યાંકન પણ જરૂરી છે.

આગામી સમયમાં રોજગારના આંકડા સામે આવે ત્યારે માત્ર કેટલા લોકો કામ કરી રહ્યા છે તે જોવાને બદલે એક મહત્ત્વપૂર્ણ સવાલ પૂછવો જોઈએ: કેટલા લોકો પોતાની નોકરી અને આવકના આધારે આગામી વર્ષ માટે વિશ્વાસપૂર્વક આયોજન કરી શકે છે?

H-1B વિઝા, PERM અને ગ્રીન કાર્ડ વચ્ચે શું તફાવત છે ? અમેરિકામાં રોજગારથી લઈને કાયમી વસવાટ સુધીની સંપૂર્ણ પ્રક્રિયા સમજો, આ સ્ટોરી વાંચવા અહીં ક્લિક કરો