હોસ્પિટલનું બિલ કે ઘરની હરાજી? એક બીમારી પરિવારને કેટલી મોંઘી પડે?

એક પિતાને અચાનક સર્જરી માટે હોસ્પિટલમાં દાખલ કરવામાં આવે છે. પરિવાર પહેલાં એ પૂછતો નથી કે, તેમાં કેટલો ખર્ચ થશે? તેઓ પૂછે છે કે, શું તેઓ સાજા થઈ જશે? ખર્ચનો સવાલ તો પછી આવે છે.

હવે જ્યાં સુધી તેમને રજા મળે છે, ત્યાં સુધી પરિવાર જમીનનો એક નાનો ટુકડો વેચી ચૂક્યો હોય છે, બે સગાંઓ પાસેથી ઉધાર લઈ ચૂક્યો હોય છે અને દીકરીના લગ્ન એક વર્ષ માટે મોકૂફ રાખી ચૂક્યો હોય છે. આ ભારતમાં કોઈ દુર્લભ વાર્તા નથી. આ લગભગ એક સામાન્ય વાર્તા છે.

વર્ષ 2022-23ના આંકડા

વર્ષ 2022-23ના સરકારી સર્વેના આંકડા મુજબ, ગ્રામીણ ભારતમાં હોસ્પિટલમાં દાખલ થવાના ખર્ચના 92% અને શહેરી ભારતમાં 77 ટકા હજુ પણ સીધા જ પરિવારના પોતાના ખિસ્સામાંથી ચૂકવવામાં આવે છે, વીમા કે કોઈ સરકારી યોજનામાંથી નહીં. એક અલગ સંશોધન, જે વન હેલ્થ ટ્રસ્ટ દ્વારા પ્રકાશિત થયું છે, તે અનુમાન લગાવે છે કે દર વર્ષે અંદાજે 6 કરોડ 30 લાખ ભારતીયો માત્ર સ્વાસ્થ્ય ખર્ચના કારણે ગરીબીમાં ધકેલાઈ જાય છે, જેમાં હોસ્પિટલમાં રહેવા કરતાં પણ વધુ, દવાઓની કિંમતને આ બોજનું સૌથી મોટું કારણ જણાવવામાં આવ્યું છે.

6 કરોડ 30 લાખ લોકો લગભગ કોઈ મધ્યમ કદના દેશની વસ્તી જેટલા છે, જે દર વર્ષે ગરીબી રેખાની નીચે ધકેલાય છે, નોકરી છૂટવાથી કે પાક નિષ્ફળ જવાથી નહીં પરંતુ ફક્ત બીમાર પડી જવાની સીધી, અનિવાર્ય વાસ્તવિકતાથી.

વિનાશક સ્વાસ્થ્ય ખર્ચ

આના માટે અર્થશાસ્ત્રીઓ પાસે એક ખાસ શબ્દ છે: વિનાશક સ્વાસ્થ્ય ખર્ચ, એટલે કે પરિવારના કુલ બજેટના દસ ટકા કરતાં વધુ હિસ્સો એક જ વર્ષમાં સ્વાસ્થ્ય પાછળ ખર્ચ થવો. આ સાંભળવામાં એક ટેક્નિકલ શબ્દ લાગે છે. કોઈ વાસ્તવિક ઘરમાં, આ એવું દેખાય છે કે જાણે કોઈ પિતા પોતાની નક્કી કરેલી નિવૃત્તિથી બે વર્ષ વધુ કામ કરે અથવા કોઈ પરિવાર ચૂપચાપ નક્કી કરે કે કયા બાળકના ભણતરમાં કાપ મૂકવો, કારણ કે જે બીમારી કોઈએ પસંદ નથી કરી, તેની કોઈપણ ભોગે ચૂકવણી તો કરવી જ પડે છે.

સારી ખબર એ છે અને તે વાસ્તવિક છે કે, આ ચિત્ર સુધરી રહ્યું છે. ભારતના કુલ સ્વાસ્થ્ય ખર્ચમાં ખિસ્સામાંથી થતા ખર્ચનો હિસ્સો 2013-14ના 64 ટકાથી વધુથી ઘટીને 2012-22 સુધીમાં 40 ટકાથી ઓછો રહી ગયો, ભારતના પોતાના નેશનલ હેલ્થ એકાઉન્ટ્સ મુજબ, કારણ કે આ દરમિયાન સરકારી સ્વાસ્થ્ય ખર્ચ અને વીમા યોજનાઓામાં નોંધપાત્ર વધારો થયો.

રાષ્ટ્રીય સરેરાશ ઘણીવાર એટલી દયાળુ હોતી નથી, જેટલી કોઈ વાસ્તવિક પરિવાર અનુભવે છે. આઠ વર્ષમાં સુધરતો રાષ્ટ્રીય ટ્રેન્ડ તે ખાસ પરિવારને ખૂબ ઓછી રાહત આપે છે, જે આ મહિને કોઈ ચોક્કસ હોસ્પિટલના બિલનો સામનો કરી રહ્યો છે, ખાસ કરીને જો તેઓ એ ખાઈમાં પડી જાય, જે મફત સરકારી યોજનાઓ માટે પાત્ર બનવા જેટલા ગરીબ હોવા અને મોટું, અચાનક આવેલું બિલ આરામથી સહન કરી શકે તેટલા સધ્ધર હોવા, વચ્ચેની છે.

જરા વિચારો, બીમારીને લગભગ બીજા દરેક મોટા પારિવારિક ખર્ચથી શું અલગ બનાવે છે?

એક પરિવાર સામાન્ય રીતે નક્કી કરી શકે છે કે ઘર ક્યારે ખરીદવું, લગ્ન ક્યારે કરવાં, ભણતર માટે લોન ક્યારે લેવી? બીમારી ક્યારેય સમયને લઈને સોદાબાજી કરતી નથી. તે જ્યારે આવે છે, ત્યારે આવે છે… અવારનવાર તુરંત ચુકવણીની માંગ કરતી, અવારનવાર તે જ સભ્ય માટે જેની કમાણી પરિવાર બરાબર તે જ સમયે ગુમાવી પણ શકે છે, કારણ કે બીમાર વ્યક્તિ હવે કામ કરી શકતી નથી.

આ જ કારણ છે કે, સ્વાસ્થ્ય અર્થશાસ્ત્રીઓ હવે ઝડપથી એ તર્ક આપે છે કે કોઈ સ્વાસ્થ્ય વ્યવસ્થાની વાસ્તવિક પરખ એ નથી કે તેની પાસે કેટલા હોસ્પિટલો કે ડોક્ટરો છે પરંતુ એ છે કે તે સામાન્ય પરિવારોને તેનાથી કેટલા બચાવી શકે છે કે એક બીમારી કાયમી આર્થિક ઝટકો બની જાય.

આનો એ અર્થ નથી કે, ભારતનું સ્વાસ્થ્ય ક્ષેત્ર સુધરવામાં નિષ્ફળ રહ્યું છે. તે ખરેખર, ઘણા ધોરણો પર, સુધર્યું છે પરંતુ હોસ્પિટલના પલંગ પાસે જમીન વેચનાર પરિવાર માટે રાષ્ટ્રીય પ્રગતિ એક પૃષ્ઠભૂમિનું તથ્ય છે, અનુભવાતી રાહત નહીં, જ્યાં સુધી તે ખાસ ખાઈ, જેમાં તેઓ પડ્યા છે, આખરે પૂરાઈ ન જાય.

આગળની વખતે જ્યારે તમારું પોતાનું પરિવાર કોઈ મેડિકલ બિલને આર્થિક આપત્તિ બનવાથી બચાવી લે, તો કદાચ આ યાદ રાખવા જેવું છે કે આ પરિણામનો કેટલો હિસ્સો ભરોસા પર નહીં પરંતુ પરિસ્થિતિ પર ટકેલો હતો અને એ પૂછવાનું યોગ્ય છે કે, શું બદલાવું જોઈએ, જેથી ઓછા પરિવારોએ માત્ર પરિસ્થિતિ પર નિર્ભર રહેવું પડે.

સ્રોત: કોમ્પ્રિહેન્સિવ એન્યુઅલ મોડ્યુલર સર્વે, સાંખ્યિકી અને કાર્યક્રમ ક્રિયાન્વયન મંત્રાલય, ભારત સરકાર, 2022-23, હોસ્પિટલમાં દાખલ થવાના ખર્ચના આંકડા; વન હેલ્થ ટ્રસ્ટ, ભારતમાં સ્વાસ્થ્ય ખર્ચથી પેદા થતી ગરીબી પર સંશોધન; નેશનલ હેલ્થ અકાઉન્ટ્સ, સ્વાસ્થ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ મંત્રાલય, 2013-14 થી 2021-22 સુધી ખિસ્સામાંથી થતા ખર્ચના વલણો.