વધુ શિક્ષણ છતાં કેમ નથી મળતી ‘નોકરી’? જાણો ડિગ્રી અને વાસ્તવિક કૌશલ્ય વચ્ચેનો ‘મોટો તફાવત’

આપણી આસપાસ આવા અનેક કિસ્સાઓ જોવા મળે છે, જ્યાં એક તરફ ઓછું ભણેલી કે અશિક્ષિત વ્યક્તિ તરત જ કામ પર લાગીને કમાણી કરતી થઈ જાય છે. બીજી તરફ ઉચ્ચ ડિગ્રી ધરાવતો શિક્ષિત યુવાન વર્ષો સુધી પોતાની લાયકાત મુજબની યોગ્ય નોકરીની રાહ જોતો રહે છે. આ સાંભળવામાં વિરોધાભાસી લાગે પણ આજના સમયની કડવી વાસ્તવિકતા છે.

Image Credit source: AI Generated

Santosh Nair | Edited By: Ravi Prajapati | Updated on: Oct 10, 2026 | 8:54 PM

એક બાજુ યુવતી તેની ડિગ્રી પૂર્ણ કરે છે. ત્યારબાદ એવી આશા રાખે છે કે, તેનાથી તેની તકોમાં સુધારો થશે. બે વર્ષ પછી તે હજુ પણ યોગ્ય નોકરી શોધી રહી છે, જ્યારે એક સંબંધી (છોકરી) જેણે શાળા પણ પૂર્ણ કરી નથી; તે પહેલેથી જ કામ કરી રહી છે. જો કે, તે સ્થિર આવક કમાઈ રહી છે. હવે આ તો વિરોધાભાસી લાગે છે. વધુ શિક્ષણથી નોકરી શોધવાનું સરળ બનવું જોઈએ, મુશ્કેલ નહીં.

આ આંકડા ખરેખર ચિંતાજનક છે. આંતરરાષ્ટ્રીય શ્રમ સંગઠન અને માનવ વિકાસ સંસ્થા દ્વારા તૈયાર કરાયેલા ભારતના રોજગાર અહેવાલ મુજબ, સ્નાતકોમાં બેરોજગારીનો દર 29.1 ટકા હતો, જ્યારે જેઓ વાંચી કે લખી શકતા નથી, તેમાં તે માત્ર 3.4 ટકા હતો. માધ્યમિક શિક્ષણ કે તેથી વધુ શિક્ષણ ધરાવતા યુવાનોમાં બેરોજગારી 18.4 ટકા હતી. બેરોજગારોમાં શિક્ષિત યુવા ભારતીયોનો હિસ્સો ઝડપથી વધ્યો, જે વર્ષ 2000 માં 54.2 ટકા હતો, તે વર્ષ 2022 સુધીમાં 65.7 ટકા થયો.

આ વાત પહેલી નજરે લાગે તેટલી ગૂંચવણભરી નથી

જે વ્યક્તિ અભણ છે અને તેની પાસે કોઈ બચત નથી, તે સામાન્ય રીતે બેરોજગાર ના રહી શકે. તેઓ ગમે તે કામ શોધી શકે છે, ઘણીવાર અસંગઠિત, ઓછા પગારવાળું અને અસુરક્ષિત, ફક્ત ગુજરાન ચલાવવા માટે. તેમનો નીચો બેરોજગારી દર એનો અર્થ એ નથી કે, તેઓ વધુ સારા છે. તેનો અર્થ એ છે કે, તેમની પાસે ક્યારેય રાહ જોવાનો વિકલ્પ નહોતો.

તેનાથી વિપરીત, સ્નાતક પાસે ઘણીવાર રાહ જોવા માટે વધુ જગ્યા હોય છે. ક્યારેક તે પરિવારના ટેકા પર આધાર રાખે છે, ક્યારેક તે ચોક્કસ પ્રકારની નોકરી શોધે છે જે વર્ષોના શિક્ષણ, સ્થિર પગાર અને ઓળખી શકાય તેવી સ્થિતિ સાથે મેળ ખાય છે. આ રાહ આંકડાઓમાં બેરોજગારી તરીકે પ્રતિબિંબિત થાય છે. જો કે, વાસ્તવમાં તે ઘણીવાર કામનો અભાવ નહીં પણ કંઈક સારું શોધવાનું પ્રતિબિંબ પાડે છે.

બેરોજગારીના આંકડા એવા લોકોની ગણતરી કરે છે, જેઓ યોગ્ય નોકરી શોધી રહ્યા છે અને શિક્ષિત ભારતીયો તેમના માર્ગમાં આવતી પહેલી નોકરી સ્વીકારવાને બદલે શોધ ચાલુ રાખવાની શક્યતા વધારે છે. જો કે, આ આખી વાર્તા નથી. બીજું તો, વધુ ચિંતાજનક પાસું છે.

એક લાખથી વધુ ઉમેદવારોની પરીક્ષા

દર વર્ષે એક લાખથી વધુ ઉમેદવારોની પરીક્ષાના આધારે તૈયાર કરવામાં આવતા ઇન્ડિયા સ્કિલ્સ રિપોર્ટમાં જાણવા મળ્યું છે કે, વર્ષ 2026 માં માત્ર 56.35 ટકા ભારતીય સ્નાતકોને રોજગાર યોગ્ય ગણવામાં આવ્યા હતા, એટલે કે તેઓ નોકરીદાતાઓ ખરેખર ઇચ્છે છે તે કામ કરવા માટે તૈયાર હતા.

આ આંકડો વધી રહ્યો છે, જે ચાર વર્ષ પહેલાં 46.2 ટકા હતો, જે ખરેખર પ્રોત્સાહક છે. તેનો અર્થ એ છે કે, આજે પણ લગભગ અડધા ભારતીય સ્નાતકો એવા નોકરીદાતાઓ દ્વારા સંપૂર્ણપણે રોજગાર લાયક માનવામાં આવતા નથી, જેઓ તેમને નોકરી પર રાખી શકે છે, ભલે તેમની પાસે ઔપચારિક ડિગ્રી હોય.

આ કોલેજો શું શીખવે છે અને કાર્યસ્થળો શું અપેક્ષા રાખે છે? તે વચ્ચેનો વાસ્તવિક તફાવત દર્શાવે છે. ડિગ્રી સાબિત કરે છે કે, કોઈ વ્યક્તિએ ચોક્કસ વર્ષો સુધી કોઈ વિષયનો અભ્યાસ કર્યો છે. તે આપમેળે સાબિત કરતું નથી કે તેઓ સ્પષ્ટ રીતે વાતચીત કરી શકે છે, અજાણી સમસ્યાઓ હલ કરી શકે છે અથવા નોકરીના પહેલા દિવસે જ તેઓ જે શીખ્યા છે તેને વાસ્તવિક કાર્યમાં લાગુ કરી શકે છે.

બીજું પાસું કયું?

પ્રામાણિકપણે તપાસવાની જરૂર હોય તેવું બીજું પાસું એ છે કે લિંગ તફાવત. શિક્ષિત ભારતીય યુવાનોમાં બેરોજગાર મહિલાઓનું પ્રમાણ 76.7 ટકા છે, જ્યારે પુરુષોમાં આ પ્રમાણ 62.2 ટકા છે. આનો અર્થ એ નથી કે, ઓછી મહિલાઓ કામ કરવા માંગે છે. સંશોધન સતત તેનાથી વિપરીત દર્શાવે છે. તે મોટે ભાગે યોગ્ય નોકરીની તકોની તેમની પહોંચનો અભાવ તેમજ સામાજિક અપેક્ષાઓ અને કૌટુંબિક જવાબદારીઓને પ્રતિબિંબિત કરે છે; જે હજુ પણ સ્ત્રીઓ પર, ઉચ્ચ શિક્ષિત મહિલાઓ પર પણ અપ્રમાણસર રીતે પડે છે, જ્યારે તેઓ ક્યારે અને ક્યાં કામ કરી શકે તે નક્કી કરવાની વાત આવે છે.

આનો અર્થ એ નથી કે, શિક્ષણનું મહત્વ ઘટી ગયું છે. શિક્ષિત કામદારો હજુ પણ તેમના કાર્યકારી જીવન દરમ્યાન ઔપચારિક શિક્ષણ વિનાના કામદારો કરતા વધુ કમાય છે. વ્યવહારુ કુશળતા, વાસ્તવિક દુનિયાનો અનુભવ અથવા નોકરીદાતાઓ ખરેખર જે શોધે છે, તેની તૈયારી વિના માત્ર ડિગ્રી હવે ગેરંટી કરતાં વધુ શરૂઆત છે.

જો તમે યુવાન વાચક છો, તો વ્યવહારુ પાઠ એ છે કે શિક્ષણને ઓછું ન આંકવું. તે ડિગ્રીને રોજગાર મેળવવાના માર્ગના ભાગ તરીકે ગણવાનો છે, સંપૂર્ણ નહીં અને તમારા અભ્યાસની સાથે ઇન્ટર્નશિપ, પ્રમાણપત્રો અને વાતચીત પ્રેક્ટિસને સક્રિયપણે આગળ ધપાવવાનો છે. એવું માનીને નહીં કે તમારી અંતિમ વર્ષની માર્કશીટ બાકીનું કામ કરશે.

આગલી વખતે જ્યારે તમે એવી વ્યક્તિને મળો જેણે વર્ષોથી અભ્યાસ કર્યો છે અને હજુ પણ યોગ્ય નોકરી શોધી રહ્યો છે, ત્યારે ઉતાવળમાં નિર્ણય લેવાનું ટાળવું શ્રેષ્ઠ રહેશે. તેના બદલે પૂછો કે, તેઓ જે શીખ્યા અને આજે નોકરીદાતા શું શોધી રહ્યા છે, તે વચ્ચે ખરેખર શું અંતર છે.