છેલ્લા 100 વર્ષમાં અમેરિકાએ ડૉલર દ્વારા દુનિયા પર કેવી રીતે કબજો જમાવ્યો?

આજની વૈશ્વિક અર્થવ્યવસ્થામાં એક એવો શબ્દ છે જેના વિના વેપાર, આયાત-નિકાસ કે આંતરરાષ્ટ્રીય લેવડદેવડની કલ્પના પણ શક્ય નથી, અને એ શબ્દ છે અમેરિકન ડૉલર. આજે વિશ્વના લગભગ 90 ટકા વેપારમાં ડૉલરનો ઉપયોગ થાય છે અને દરરોજ અંદાજે 6.6 ટ્રિલિયન ડૉલરના ટ્રાન્ઝેક્શન થાય છે. આવી સ્થિતિમાં દરેક દેશને ડૉલર રિઝર્વ રાખવા જ પડે છે. આ જ ડૉલરની તાકાતના સહારે અમેરિકા આખી દુનિયાની અર્થવ્યવસ્થાને સીધી કે પરોક્ષ રીતે પ્રભાવિત કરે છે.

ભારતમાં છેલ્લા કેટલાક સમયથી ડૉલર સામે રૂપિયાની કિંમત સતત ઘટતી જોવા મળી છે. એક સમય હતો જ્યારે એક ડૉલર સામે 30 રૂપિયા મળતા હતા, આજે એ જ ડૉલર 90 રૂપિયા પાર કરી ગયો છે. આવા સંજોગોમાં સામાન્ય માણસના મનમાં સવાલ ઉઠે છે.  શું રૂપિયો વધુ નબળો પડશે? અને સૌથી મહત્વનું, શું ડૉલરનું આ એકચક્રી આધિપત્ય ક્યારેય ખતમ થશે?

કરન્સીનું મૂલ્ય કેવી રીતે નક્કી થાય છે?

કોઈપણ કરન્સીનું મૂલ્ય બજારમાં તેની માંગ (ડિમાન્ડ) અને પુરવઠા (સપ્લાય) પર આધારિત હોય છે. જે ચલણની માંગ વધારે હોય તેની કિંમત આપોઆપ વધી જાય છે. આજના સમયમાં ડૉલરની માંગ સૌથી વધારે છે કારણ કે વૈશ્વિક વેપાર મોટા ભાગે ડૉલરમાં જ થાય છે. જેના કારણે ડૉલર હવે માત્ર કરન્સી નહીં, પરંતુ આર્થિક શક્તિનું પ્રતીક બની ગયો છે.

પરંતુ હંમેશાથી આવું નહોતું. એક સમય હતો જ્યારે વિશ્વમાં વેપાર અને વિનિમય મુખ્યત્વે સોનાના આધાર પર થતો હતો. જે દેશ પાસે જેટલું વધારે સોનું, તેની કરન્સી એટલી જ મજબૂત માનવામાં આવતી હતી.

એક સમય હતો જ્યારે ભારત અને ચીન વિશ્વ અર્થતંત્રના કેન્દ્રમાં

આજથી લગભગ 200 વર્ષ પહેલાં જો વૈશ્વિક આર્થિક ઈતિહાસ જોઈએ તો ચિત્ર એકદમ જુદું હતું. 19મી સદીની શરૂઆતમાં વિશ્વના કુલ GDPમાં ભારતનો હિસ્સો લગભગ 23 ટકા હતો. ભારત અને ચીન એ બે એવા દેશ હતા જ્યાંથી આખી દુનિયા માલ આયાત કરતી હતી.

પરંતુ 18મી સદીના અંત સુધીમાં બ્રિટિશ સામ્રાજ્યે એશિયા, આફ્રિકા અને અમેરિકાના અનેક દેશોને ગુલામ બનાવી લીધા. બ્રિટનની શક્તિ વધતી ગઈ તેમ તેમ તેનું ચલણ પાઉન્ડ સ્ટર્લિંગ પણ વૈશ્વિક વેપારનું મુખ્ય માધ્યમ બની ગયું. એક સમય એવો પણ આવ્યો જ્યારે વૈશ્વિક વેપારમાં પાઉન્ડ સ્ટર્લિંગનો હિસ્સો 60 ટકા જેટલો હતો.

પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ અને બ્રિટનનું પતન

1914માં શરૂ થયેલા પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધે આખી દુનિયાની અર્થવ્યવસ્થાને હચમચાવી નાખી. યુદ્ધ પહેલા બ્રિટન પર માત્ર 0.5 અબજ પાઉન્ડનું દેવું હતું, પરંતુ 1920 સુધીમાં એ દેવું વધીને 7.8 અબજ પાઉન્ડ થઈ ગયું, જે તેના GDPના 25 ટકા જેટલું હતું.

યુદ્ધ દરમિયાન શસ્ત્રો, આયાત અને સૈનિક ખર્ચને કારણે યુરોપિયન દેશોના સોનાના ભંડાર ખાલી થવા લાગ્યા. પરિણામે પાઉન્ડ સ્ટર્લિંગ તેની વિશ્વસનીયતા ગુમાવતું ગયું.

19મી સદીની શરૂઆતમાં, વૈશ્વિક GDP માં ભારતનો હિસ્સો 23% હતો, અને વિશ્વભરના દેશો ચીન અને ભારતમાંથી આયાત કરતા હતા. જોકે, 18મી સદીના અંત સુધીમાં, બ્રિટને એશિયા, આફ્રિકા અને અમેરિકાના ઘણા દેશોને ગુલામ બનાવી દીધા હતા. જેમ જેમ બ્રિટનની શક્તિ વધતી ગઈ, તેમ તેમ તેનું ચલણ, પાઉન્ડ સ્ટર્લિંગ પણ મજબૂત થતું ગયું, જે વેપાર અને વિનિમયનું ચલણ બન્યું. ટૂંક સમયમાં, વિશ્વ અર્થતંત્ર બ્રિટનની આસપાસ ફરવા લાગ્યું, જેણે ભારત અને ચીનની જેમ આ દેશોને ગુલામ બનાવ્યા હતા. બ્રિટિશ સામ્રાજ્યના શિખર પર, બ્રિટનનું ચલણ, પાઉન્ડ સ્ટર્લિંગ, વૈશ્વિક વેપારમાં 60% હિસ્સો ધરાવતું હતું. બ્રિટને ઔદ્યોગિકીકરણ દ્વારા આ હાંસલ કર્યું. જ્યારે બ્રિટનમાં વિવિધ ઉદ્યોગો સ્થપાયા અને તેમના દ્વારા ઉત્પાદિત ઉત્પાદનો તેના ગુલામ દેશોમાં વેચવાનું શરૂ થયું, ત્યારે તેની અર્થવ્યવસ્થાનો વિકાસ થતો ગયો.

આ પ્રકારે, બ્રિટને વિશ્વના અડધા અર્થતંત્ર પર નિયંત્રણ મેળવ્યું. આ લગભગ 100 વર્ષ સુધી ચાલુ રહ્યું, પરંતુ પછી, અચાનક, સમગ્ર અર્થતંત્ર પડી ભાંગ્યું. તેનું કારણ પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ હતું. 1914 માં જ્યારે પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ શરૂ થયું, ત્યારે બ્રિટનનું દેવું ફક્ત 0.5 અબજ પાઉન્ડ હતું. જોકે, 1920 સુધીમાં, બ્રિટન ટેન્શનમાં આવી ગયુ હતું કારણ કે આ દેવું 14 ગણું વધીને 7.8 અબજ પાઉન્ડ થઈ ગયું હતું, જે બ્રિટનના કુલ GDP ના 25%નું હતુ. આ પરિસ્થિતિ ફક્ત બ્રિટન પૂરતી મર્યાદિત ન હતી, પરંતુ યુદ્ધમાં ભાગ લેનારા અન્ય દેશોની પણ હતી. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન, મોટા પાયે શસ્ત્રોનું ઉત્પાદન કરવામાં આવ્યું હતું, આ દેશોએ વિશાળ માત્રામાં શસ્ત્રોની આયાત કરી હતી, અને પૈસા પાણીની જેમ ખર્ચવામાં આવ્યા હતા, જેના કારણે તેમની અર્થતંત્ર ભાંગી પડ્યુ હતુ.

આ પ્રકારે આ દેશોની અર્થવ્યવસ્થા પતનની આરે હતી. બ્રિટનના ગોલ્ડ રિઝર્વ (સોનાના ભંડાર) પુરા થવાની કગાર પર હતા, એટલે કે તેનું વૈશ્વિક ચલણ તેનું મૂલ્ય ગુમાવી ચૂક્યું હતું. જોકે, આ યુદ્ધમાં એક દેશ સમજદાર સાબિત થયો. આ દેશ યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ હતો. અમેરિકાએ ક્યાંય સુધી પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધમાં ભાગ લીધો ન હતો. તે યુદ્ધમાં ખૂબ મોડું જોડાયું હતું, પરંતુ તે ઈનડાયરેક્ટ રીતે આ યુદ્ધમાં સામેલ હતું. તે યુદ્ધ લડતા દેશોને શસ્ત્રો અને પુરવઠો જેવી આવશ્યક ચીજવસ્તુઓ વેચી રહ્યું હતું. સ્પષ્ટપણે, અમેરિકાનો વેપાર વધી રહ્યો હતો, અને તેની સાથે, યુએસ ડોલર પણ વધી રહ્યો હતો, જે વિશ્વભરમાં ફરવા લાગ્યો.

ધીમે ધીમે, યુએસ ડોલરે વિશ્વ વેપારમાં પગપેસારો કરવાનું શરૂ કર્યું. બ્રિટન ભલે પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ જીતી ગયું હોય, પરંતુ વિશ્વ પર તેની પકડ તૂટી ગઈ હતી. પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધની શરૂઆત સુધીમાં, અમેરિકાને સમજાયું કે તેની પાસે વૈશ્વિક અર્થતંત્ર પર નિયંત્રણ સ્થાપિત કરવાની શ્રેષ્ઠ તક છે. જોકે, આ હેતુ માટે સુધારા જરૂરી હતા. અમેરિકામાં હજુ પણ કેન્દ્રીય બેંકનો અભાવ હતો. વેપાર પર અસંખ્ય નિયંત્રણો અને પ્રતિબંધો હતા. આનાથી અમેરિકા બાકીના વિશ્વથી અલગ પડી ગયું. જોકે, પ્રથમ વિશ્વયુદ્ધ પછી, અમેરિકાએ તેની છબી એવી રીતે બદલી કે જેનાથી બધાને આશ્ચર્ય થયું. તેણે વેપાર પ્રતિબંધો ઘટાડ્યા, કેન્દ્રીય બેંકની સ્થાપના કરી, વેપારને વધુ વિસ્તૃત કરવા માટે સોનાના ભંડાર બનાવ્યા અને તેની આર્થિક સ્થિતિમાં સુધારો કર્યો. આમ, યુરોપિયન રાષ્ટ્રો દ્વારા ગુલામ બનેલું અમેરિકા, યુરોપિયન રાષ્ટ્રો માટે તારણહાર તરીકે ઉભરી આવ્યું.

અમેરિકા કેવી રીતે તકને ઓળખી?

આ સમગ્ર સમયગાળા દરમિયાન એક દેશ હતો જે સીધા યુદ્ધમાં સામેલ ન હતો. યુનાઇટેડ સ્ટેટ્સ ઓફ અમેરિકા. અમેરિકા યુદ્ધ લડતા દેશોને શસ્ત્રો, ખોરાક અને અન્ય આવશ્યક વસ્તુઓ વેચી રહ્યું હતું. આથી અમેરિકાની અર્થવ્યવસ્થા મજબૂત થવા લાગી અને ડૉલર દુનિયામાં ફરવા લાગ્યો.

બીજા વિશ્વયુદ્ધે ડૉલરને સુપરપાવર બનાવ્યો

બીજા વિશ્વયુદ્ધ દરમિયાન અમેરિકા ફરી એકવાર એ જ રણનીતિ પર ચાલ્યું. યુદ્ધ દરમિયાન તેણે લોન અને નિકાસ દ્વારા લગભગ 22,000 ટન સોનું એકઠું કર્યું, જે વિશ્વના કુલ સોનાના ભંડારના લગભગ 70 ટકા જેટલું હતું.

યુદ્ધ પછી જર્મની, ઇટાલી અને બ્રિટન જેવી શક્તિશાળી અર્થવ્યવસ્થાઓ ખંડેર બની ગઈ. બ્રિટિશ સામ્રાજ્ય તૂટી પડ્યું અને ભારત-ચીન જેવી કોલોનીઝને આઝાદી મળી. આ સમય સુધીમાં ડૉલર દુનિયાનું સૌથી મજબૂત ચલણ બની ચૂક્યું હતું.

બ્રેટન વૂડ્સ કરાર: ડૉલરની સત્તાનો આધાર

1944માં, બીજા વિશ્વયુદ્ધના અંત પહેલા, 44 દેશોએ અમેરિકાના બ્રેટન વૂડ્સ શહેરમાં બેઠક કરી. અહીં નક્કી કરવામાં આવ્યું કે તમામ દેશો આંતરરાષ્ટ્રીય વેપાર ફક્ત અમેરિકન ડૉલરમાં જ કરશે.

અમેરિકાએ વચન આપ્યું કે દરેક 35 ડૉલર સામે એક ઔંસ સોનું આપશે. આ બેઠકમાં IMF અને વર્લ્ડ બેંકની પણ સ્થાપના કરવામાં આવી, જેમાં અમેરિકાનું પ્રભુત્વ શરૂથી જ રહ્યું.

પેટ્રોડૉલરની રાજનીતિ

બીજા વિશ્વયુદ્ધ પછી ઉદ્યોગોને ચાલું રાખવા માટે તેલની જરૂરિયાત વધી. અમેરિકા અને સાઉદી અરેબિયા વચ્ચે કરાર થયો કે સાઉદી ફક્ત ડૉલરમાં જ તેલ વેચશે. આ રીતે ડૉલર અને તેલ વચ્ચે ગાઢ સંબંધ સ્થાપિત થયો, જેને આજે આપણે પેટ્રોડૉલર સિસ્ટમ તરીકે ઓળખીએ છીએ.

1960ના અંત સુધીમાં અમેરિકા પાસે જેટલું સોનું હતું તેનાથી વધુ ડૉલર છાપી નાખ્યા હતા. સ્થિતિ બગડતી જોઈને 15 ઓગસ્ટ 1971ના રોજ રાષ્ટ્રપતિ રિચાર્ડ નિક્સને જાહેરાત કરી કે હવે ડૉલર સોનાથી જોડાયેલો નહીં રહે. આથી ડૉલર વધુ શક્તિશાળી બન્યો કારણ કે તેલ અને વૈશ્વિક વેપાર તેની ઉપર આધારિત હતો.

SWIFT, IMF અને ડૉલરની અદૃશ્ય તાકાત

આજે પણ અમેરિકા પાસે IMF, વર્લ્ડ બેંક અને SWIFT નેટવર્ક જેવા શક્તિશાળી હથિયારો છે. જો કોઈ દેશને SWIFTમાંથી બહાર કાઢવામાં આવે તો તેનો વૈશ્વિક વેપાર લગભગ અશક્ય બની જાય છે.

શું ડૉલરને ખરેખર પડકાર મળી રહ્યો છે?

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી ડી-ડોલરાઇઝેશન શબ્દ ચર્ચામાં છે. ઉદાહરણ તરીકે, ભારત અને રશિયા વચ્ચે એક કરાર થયો હતો. જો કે, આવા પ્રયાસો પહેલા પણ ઘણી વખત કરવામાં આવ્યા છે, અને દરેક વખતે દરેક વ્યક્તિ ડોલર તરફ પાછા ફરે છે. તેથી જ એવું કહેવાય છે કે આજે ડોલરને પડકારવાનું લગભગ અશક્ય છે.

ભારતના સંવિધાન માટે 8 સદસ્યોની ડ્રાફ્ટિંગ કમિટી હતી, તો પણ માત્ર ડૉ. આંબેડકરને જ “ભારતીય બંધારણના જનક” કેમ કહેવામાં આવે છે- આ છે કારણ