Breaking News : US-ઈરાન યુદ્ધમાં હવે પાણી બન્યું નિશાન, શું 5 ગલ્ફ દેશો તરસ્યા રહેશે?

અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે ચાલી રહેલા યુદ્ધની અસર હવે માત્ર સૈન્ય મથકો કે તેલના ઠેકાણાઓ સુધી મર્યાદિત રહી નથી. હવે આ સંઘર્ષ જીવન માટે સૌથી જરૂરી એવી પાણીની વ્યવસ્થા સુધી પહોંચી ગયો છે. ઈરાનનો દાવો છે કે અમેરિકાએ હોર્મોઝગાન પ્રાંતના બોનજી વિસ્તારમાં આવેલા ડીસેલિનેશન પ્લાન્ટ પર હવાઈ હુમલો કર્યો, જેના કારણે આશરે 10 હજાર લોકોની પીવાના પાણીની સપ્લાય પ્રભાવિત થઈ છે. બીજી તરફ કૂવૈતે આરોપ લગાવ્યો છે કે ઈરાને સતત બીજા દિવસે તેના પાવર-વોટર ડીસેલિનેશન પ્લાન્ટને નિશાન બનાવ્યો, જેના કારણે ત્યાં આગ લાગી અને વીજ ઉત્પાદનની કેટલીક યુનિટ્સ બંધ કરવી પડી.

ખાડીના દેશોમાં પીવાના પાણીનો મોટો આધાર આવા ડીસેલિનેશન પ્લાન્ટ્સ પર છે. તેથી આવા પ્લાન્ટ પર થતો કોઈપણ હુમલો માત્ર ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પરનો હુમલો નથી, પરંતુ લાખો લોકોના દૈનિક જીવન પર સીધી અસર કરે છે.

કયા દેશો સૌથી વધુ પ્રભાવિત થઈ શકે?

મધ્ય પૂર્વના મોટા ભાગના દેશોમાં કુદરતી મીઠું પાણી ખૂબ જ મર્યાદિત પ્રમાણમાં ઉપલબ્ધ છે. તેથી સમુદ્રના ખારા પાણીને શુદ્ધ કરીને પીવાલાયક બનાવતા ડીસેલિનેશન પ્લાન્ટ્સ તેમના માટે જીવનરેખા સમાન છે.

• કૂવૈત અને ઓમાન પોતાની લગભગ 90 ટકા પાણીની જરૂરિયાત ડીસેલિનેશન દ્વારા પૂરી કરે છે.
• બહેરીનમાં આ આંકડો આશરે 85 ટકા છે.
• સાઉદી અરેબિયામાં લગભગ 70 ટકા પીવાનું પાણી આવા પ્લાન્ટ્સમાંથી મળે છે.
• અબુ ધાબી, દુબઈ, દોહા, કૂવૈત સિટી અને જેદ્દાહ જેવા મોટા શહેરો લગભગ સંપૂર્ણપણે આ પ્લાન્ટ્સ પર નિર્ભર છે.
• ઈરાનમાં ડીસેલિનેશન પર નિર્ભરતા ઓછી છે, પરંતુ દરિયાકાંઠાના સૂકાગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં તે પીવાના પાણીનો મહત્વનો સ્ત્રોત છે.

ખાડી વિસ્તારમાં અંદાજે 400 ડીસેલિનેશન પ્લાન્ટ્સ કાર્યરત છે, જે સમગ્ર વિશ્વમાં ઉત્પાદિત થતા ડીસેલિનેટેડ પાણીના લગભગ 40 ટકા ઉત્પાદન માટે જવાબદાર છે. આ વિસ્તાર વિશ્વના સૌથી સૂકા પ્રદેશોમાંનો એક છે, જ્યાં પાણીની ઉપલબ્ધતા વૈશ્વિક સરેરાશ કરતાં અનેકગણી ઓછી છે. તેથી નિષ્ણાતો આવા પ્લાન્ટ્સ પરના હુમલાને અત્યંત ગંભીર માનવીય સંકટ તરીકે જોવે છે.

ડીસેલિનેશન પ્લાન્ટ શું છે અને કેવી રીતે કામ કરે છે?

ડીસેલિનેશન એટલે સમુદ્રના ખારા પાણીને શુદ્ધ કરીને પીવાલાયક બનાવવાની પ્રક્રિયા.

સૌપ્રથમ દરિયાનું પાણી મોટા પાઇપો દ્વારા પ્લાન્ટમાં લાવવામાં આવે છે. શરૂઆતમાં તેમાં રહેલી રેતી, કચરો, પ્લાસ્ટિક, કાઈ અને અન્ય અશુદ્ધિઓને અનેક તબક્કામાં ફિલ્ટર કરીને દૂર કરવામાં આવે છે.

ત્યારબાદ પાણીમાંથી મીઠું દૂર કરવા માટે મુખ્યત્વે બે ટેકનિકનો ઉપયોગ થાય છે.

રિવર્સ ઓસ્મોસિસ (RO):

આ પદ્ધતિમાં સમુદ્રના પાણીને ખૂબ ઊંચા દબાણ હેઠળ ખાસ મેમ્બ્રેનમાંથી પસાર કરવામાં આવે છે. આ મેમ્બ્રેન મીઠું અને અન્ય ઘુલેલા તત્વોને અટકાવી દે છે અને શુદ્ધ પાણી અલગ થઈ જાય છે.

થર્મલ ડિસ્ટિલેશન:

આ પ્રક્રિયામાં દરિયાના પાણીને ગરમ કરીને વરાળ બનાવવામાં આવે છે. ત્યારબાદ આ વરાળને ઠંડી કરીને ફરીથી શુદ્ધ પાણીમાં ફેરવવામાં આવે છે.

અંતે પાણીમાં કેલ્શિયમ અને મેગ્નેશિયમ જેવા જરૂરી ખનિજો ઉમેરવામાં આવે છે, જેથી તે આરોગ્ય માટે યોગ્ય બને. ત્યારબાદ પાણીને જીવાણુમુક્ત કરીને પાઇપલાઇન મારફતે શહેરો, ઉદ્યોગો અને ઘરો સુધી પહોંચાડવામાં આવે છે.

અગાઉ પણ બન્યા છે નિશાન

• ફેબ્રુઆરી 2026થી અમેરિકા અને ઈઝરાયલ દ્વારા ઈરાન સામે શરૂ કરાયેલા સૈન્ય અભિયાન બાદ ખાડી વિસ્તારમાં પાણી અને ઊર્જા સંબંધિત ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર હુમલાઓમાં વધારો થયો છે.
• 28 ફેબ્રુઆરી 2026: અમેરિકા અને ઈઝરાયલે ઈરાન સામે સૈન્ય કાર્યવાહી શરૂ કરી, જેના પછી મહત્વના ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર હુમલાઓ વધ્યા.
• 7 માર્ચ 2026: ઈરાને આરોપ લગાવ્યો કે અમેરિકાએ કેશમ દ્વીપ પર આવેલા ડીસેલિનેશન પ્લાન્ટ પર હુમલો કર્યો, જેના કારણે લગભગ 30 ગામોમાં પાણીની સપ્લાય પ્રભાવિત થઈ. અમેરિકા અને ઈઝરાયલે આ આરોપોને નકારી કાઢ્યા.
• 8 માર્ચ 2026: બહેરીને દાવો કર્યો કે ઈરાની ડ્રોન હુમલામાં તેના એક ડીસેલિનેશન પ્લાન્ટને નુકસાન થયું અને ત્રણ લોકો ઘાયલ થયા. આ દરમિયાન યુએઈના ફુજૈરાહ અને કૂવૈતના કેટલાક પ્લાન્ટ્સ પર પણ હુમલાના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા, જેને ઈરાને નકારી કાઢ્યા.
• 30 માર્ચ 2026: કૂવૈતે જણાવ્યું કે તેના પાવર-ડીસેલિનેશન પ્લાન્ટની સર્વિસ બિલ્ડિંગને નુકસાન થયું અને એક ભારતીય કર્મચારીનું મોત થયું.

3 એપ્રિલ 2026: કૂવૈતે ફરી એકવાર પોતાના પાવર-ડીસેલિનેશન પ્લાન્ટ પર હુમલાની પુષ્ટિ કરી.

6 એપ્રિલ 2026: ઈઝરાયલે અસાલુયેહ સ્થિત પાર્સ પેટ્રોકેમિકલ કોમ્પ્લેક્સ પર હુમલાની વાત સ્વીકારી. ઈરાનનો દાવો હતો કે તેની સાથે જોડાયેલા પાવર અને ડીસેલિનેશન પ્લાન્ટ્સને પણ નુકસાન થયું.

8 એપ્રિલ 2026: પાકિસ્તાનની મધ્યસ્થતાથી બંને દેશો વચ્ચે અસ્થાયી યુદ્ધવિરામ લાગુ થયો.

17 અને 18 જુલાઈ 2026: યુદ્ધવિરામ તૂટ્યા બાદ ફરીથી ભારે હુમલાઓ શરૂ થયા. કૂવૈતે સતત બે દિવસ તેના અલગ-અલગ પાવર-વોટર ડીસેલિનેશન પ્લાન્ટ પર હુમલાની માહિતી આપી. આ જ સમયગાળા દરમિયાન ઈરાને પણ દાવો કર્યો કે અમેરિકાના હુમલામાં હોર્મોઝગાન પ્રાંતમાં આવેલા ડીસેલિનેશન અને વીજ ઉત્પાદન પ્લાન્ટને નિશાન બનાવવામાં આવ્યો.

શું પાણીના પ્લાન્ટ પર હુમલો આંતરરાષ્ટ્રીય કાયદાનું ઉલ્લંઘન છે?

• ઈરાનના જળ ઉદ્યોગના પ્રવક્તા ઈસા બોઝોર્ગઝાદેહે અમેરિકાના હુમલાને યુદ્ધ અપરાધ ગણાવ્યો છે.
• આંતરરાષ્ટ્રીય માનવીય કાયદા મુજબ પીવાના પાણીના સ્ત્રોતો, વોટર ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ્સ અને પાણીની પાઇપલાઇન જેવી સુવિધાઓને નાગરિક ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર માનવામાં આવે છે. યુદ્ધ દરમિયાન આવા માળખાઓને નિશાન બનાવવું સામાન્ય રીતે આંતરરાષ્ટ્રીય નિયમો વિરુદ્ધ માનવામાં આવે છે.
• 2004માં રજૂ કરાયેલા Berlin Rules on Water Resources અનુસાર જો કોઈ હુમલાથી સામાન્ય નાગરિકોને અસંગત અથવા અતિશય નુકસાન થવાની શક્યતા હોય, તો યુદ્ધરત દેશોએ પાણી સંબંધિત માળખાને નુકસાન પહોંચાડવાથી બચવું જોઈએ.

ઈરાનને કેટલું નુકસાન થયું?

• ઈરાનના હોર્મોઝગાન પ્રાંતમાં હુમલાનો ભોગ બનેલા જળાશયો અને સંબંધિત પાણીની વ્યવસ્થા કોહેસ્તક શહેર તેમજ આસપાસના લગભગ 10 ગામોના 20 હજારથી વધુ લોકોને પીવાનું પાણી પૂરું પાડતી હતી.
• ઈરાની સમાચાર એજન્સી WANA અનુસાર, પ્રાથમિક અંદાજ મુજબ આ હુમલામાં આશરે 7.8 લાખથી 8.3 લાખ અમેરિકી ડોલર જેટલું નુકસાન થયું છે.
• ઉલ્લેખનીય છે કે ઈરાન છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી ગંભીર દુષ્કાળનો સામનો કરી રહ્યું છે. ખોટી જળ વ્યવસ્થા, કૃષિ પદ્ધતિઓ અને ભૂગર્ભ જળના સતત ઘટાડાને કારણે દેશના અનેક જળાશયો અને નદીઓ પહેલેથી જ દબાણ હેઠળ છે. આવી સ્થિતિમાં યુદ્ધ દરમિયાન પાણીના માળખા પર થતા હુમલાઓએ પાણીના સંકટને વધુ ગંભીર બનાવી દીધું છે.

ઈરાનના મોટા હુમલાથી અમેરિકાને મોટો ઝટકો? US ફાઇટર જેટને નુકસાનનો ઈરાનનો દાવો