OPEC માંથી UAEની એક્ઝિટ થી ભારતને શુ ફાયદો થશે? શું તેનાથી સાઉદી કરતા સસ્તુ ઈંધણ મેળવવા માટેનો નવો માર્ગ ખૂલશેે?

ઓર્ગેનાઈઝેશન ઓફ પેટ્રોલિયમ એક્સપોર્ટિંગ કન્ટ્રીઝ (OPEC), જે એક સમયે વિશ્વના તેલના ભાવો અને ઉત્પાદન પર એકહથ્થુ શાસન ધરાવતું હતું, તે હવે તૂટી રહ્યું હોય તેવું લાગે છે. યુનાઈટેડ આરબ અમીરાત (UAE) એ ઓપેક અને ઓપેક પ્લસમાંથી બહાર નીકળવાનો નિર્ણય લઈને વૈશ્વિક તેલ ઓર્ગેનાઈઝેશનન પાયા જ હચમચાવીને રાખી દીધા છે. 1960 માં જ્યારે ઓપેક બન્યુ ત્યારે તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય અમેરિકા અને બ્રિટનની તેલ કંપનીઓના પ્રભુત્વને તોડવાનો અને તેલની કિંમતો પર નિયંત્રણ મેળવવાનો હતો. ઈરાન, ઈરાક, કુવૈત, સાઉદી અરેબિયા અને વેનેઝુએલા દ્વારા આ સંગઠનને સ્થાપિત કરવામાં આવ્યુ હતુ. જોકે, સમય બદલાતા યુએઈને હવે આ ગ્રુપમાં રહેવાનો કોઈ ફાયદો જણાતો નથી. યુએઈના આ ઐતિહાસિક નિર્ણય પાછળ સાઉદી અરેબિયા સાથેની તેની વધતી જતી દુશ્મનાવટ , પ્રતિસ્પર્ધા અને આંતરિક જૂથબંધી જવાબદાર માનવામાં આવે છે. જ્યારે યુએઈ સત્તાવાર રીતે આ સંગઠન છોડશે, ત્યારે તેલના ઉત્પાદન પરનો તેનો અંકુશ ખતમ થઈ જશે અને તે પોતાની જરૂરિયાત મુજબ તેલનું ઉત્પાદન વધારી શકશે.

સાઉદી અરેબિયા અને યુએઈ વચ્ચેની પ્રતિસ્પર્ધા મુખ્ય કારણ

યુએઈના ઓપેક ત્યાગનું એક મુખ્ય કારણ સાઉદી અરેબિયા દ્વારા લાદવામાં આવેલી કોટા સિસ્ટમ છે. સાઉદી અરેબિયા ઓપેકનો અઘોષિત નેતા છે અને તે નક્કી કરે છે કે કયો દેશ કેટલું તેલ ઉત્પાદન કરશે જેથી બજારમાં તેલની અછત જળવાઈ રહે અને ભાવો ઊંચા રહે. સાઉદી ખુદ દરરોજ લગભગ 9 મિલિયન બેરલ તેલનું ઉત્પાદન કરે છે, જ્યારે તેણે યુએઈ પર 3 મિલિયન બેરલની મર્યાદા લાદી છે. યુએઈનું માનવું છે કે ભવિષ્ય ગ્રીન એનર્જીનું છે, તેથી તેની પાસે રહેલા તેલના ભંડારનો અત્યારે જ મહત્તમ ઉપયોગ કરી લેવો જોઈએ. યુએઈ હવે તેના ઉત્પાદનને વધારીને 5 મિલિયન બેરલ પ્રતિ દિવસ કરવા માંગે છે, જે ઓપેકમાં રહીને શક્ય નહોતું. આ ઉપરાંત, સાઉદી અરેબિયા દ્વારા બનાવવામાં આવી રહેલું નવું શહેર ધ લાઈન અને તેની દુબઈ જેવા મોડલ સાથેની સ્પર્ધાએ બંને દેશો વચ્ચેની તિરાડને વધુ ઊંડી બનાવી છે.

યુએઈ સાઉદી વચ્ચેની દુશ્મનીમાં પાકિસ્તાનની ભૂમિકા

યુએઈ અને સાઉદી વચ્ચેની રારમાં પાકિસ્તાનનું ફેક્ટર પણ મહત્વનું છે. સાઉદી અરેબિયા અને પાકિસ્તાન વચ્ચે થયેલા ડિફેન્સ પેક્ટને કારણે યુએઈ નારાજ છે. જ્યારે યમનમાં હુથી બળવાખોરો દ્વારા યુએઈના જહાજો પર હુમલા કરવામાં આવ્યા, ત્યારે સાઉદીએ અપેક્ષિત સાથ આપવાને બદલે પાકિસ્તાન સાથેની તેની મિત્રતાને વધુ મહત્વ આપ્યું હતું. તાજેતરમાં જ્યારે ઈરાનના પ્રતિનિધિમંડળે પાકિસ્તાનની મુલાકાત લીધી, ત્યારે તુર્કી, ઇજિપ્ત અને સાઉદી સાથે ચર્ચા કરવામાં આવી પરંતુ યુએઈને બાકાત રાખવામાં આવ્યું, જે યુએઈને અપમાનજનક લાગ્યું હતું. આ જ કારણોસર યુએઈ એ પાકિસ્તાન પાસે પોતાની 3.5 બિલિયન ડોલરની લોન પરત માંગી હતી, જે બાદમાં સાઉદીએ પાકિસ્તાનને આપીને યુએઈને વળતો જવાબ આપ્યો હતો. આ તમામ ઘટનાક્રમ દર્શાવે છે કે યુએઈ હવે સાઉદીની છત્રછાયામાંથી બહાર નીકળીને પોતાની સ્વતંત્ર ઓળખ અને હિતો સાધવા માંગે છે.

ભારત પર યુએઈના આ નિર્ણયની સકારાત્મક અસરો

ભારત માટે યુએઈનું ઓપેકમાંથી બહાર નીકળવું એ આશીર્વાદ સમાન સાબિત થઈ શકે છે. ભારત તેની તેલની જરૂરિયાતનું 85% આયાત કરે છે અને તેમાંથી 10% જેટલું તેલ અત્યારે પણ યુએઈ પાસેથી આવે છે. યુએઈ જ્યારે ઉત્પાદન વધારશે, ત્યારે બજારમાં તેલનો પુરવઠો વધશે અને કુદરતી રીતે જ તેલની કિંમતોમાં ઘટાડો થશે. ભારત અને યુએઈ વચ્ચેના સંબંધો અત્યારે શ્રેષ્ઠ તબક્કે છે. ભારતના રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા સલાહકાર (NSA) અજિત ડોભાલે તાજેતરમાં જ યુએઈના શેખ મોહમ્મદ બિન જાયદ સાથે મુલાકાત કરી હતી, જે બંને દેશો વચ્ચેની વ્યૂહાત્મક ભાગીદારીને મજબૂત બનાવે છે. યુએઈના આ નિર્ણયથી ભારતને સસ્તું તેલ મળવાની શક્યતા વધી જશે, જેનાથી દેશના અર્થતંત્ર પરનો બોજ ઘટશે અને મોંઘવારીને નિયંત્રિત કરવામાં મદદ મળશે.

I2U2 ગઠબંધન અને ભારતની નવી તેલ વ્યૂહરચના

ભારત, ઇઝરાયેલ, યુએઈ અને અમેરિકા વચ્ચે બનેલું I2U2 ગઠબંધન આ સમગ્ર પરિસ્થિતિમાં ભારતને મોટો ફાયદો કરાવી શકે છે. ભારત હવે યુએઈ સાથે એવો કોઈ મોટો પેક્ટ સાઈન કરી શકે છે જેવો ચીને ઈરાન સાથે કર્યો છે. ભારત યુએઈ પાસેથી લાંબા ગાળા માટે અને મોટી માત્રામાં તેલ ખરીદવાની યોજના અંગે વિચારી શકે છે. યુએઈ જે 5 મિલિયન બેરલ ઉત્પાદનનું લક્ષ્ય રાખે છે, તેમાંથી મોટો હિસ્સો ખરીદવા માટે ભારત એક વિશ્વાસપાત્ર ગ્રાહક તરીકે તૈયાર છે. આનાથી ભારતની ઊર્જા સુરક્ષા વધુ મજબૂત બનશે અને સાઉદી અરેબિયાના ક્વોટા સિસ્ટમ પરની ભારતની નિર્ભરતા ઘટશે. ભારત હવે ગલ્ફ દેશોની રાજનીતિમાં માત્ર એક પ્રેક્ષક નથી, પરંતુ યુએઈ જેવા દેશો સાથે ડાયરેક્ટ ઓઈલ ટ્રેડ કરીને તે તેલના ક્ષેત્રમાં પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરી રહ્યું છે.

બે દિવસ પહેલા ભારતના NSA અજિત ડોભાલ UAE ના શેખ મોહમ્મદ બિન જાયેદને મળ્યા હતા. આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ દરમિયાન ભારત UAE ની સાથે હતુ. ભારતે, અમેરિકા, ઈઝારેયલ અને UAE નું એક ગઠબંધન છે. જેનુ નામ છે I2U2 ગઠબંધન. (ઈન્ડિયા, ઈઝરાયેલ, UAE અને USA) આ I2U2 ગઠબંધનને કારણે ક્યાંકને ક્યાંક ઈઝરાયેલના અને યુએઈના ગણિતને બદલતુ જોઈ શકાય છે. હવે સમય આવી ગયો છે કે એ જાહેર કરવાનો કે અમારુ ગઠબંધન છે, અમે સાથે છીએ. કંઈક એવી જ બનીને ઉભરી રહી છે.

ભારતને આનાથી શું ફાયદો થશે?

યુએઈ જેવુ સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ બાદ તેલ વેચવા માટે પબ્લિકલી ઓપન થશે તે સમયે થઈ શકે કે ભારત યુએઈ સાથે એક પેક્ડ સાઈન કરી શકે જેવો ચીને ઈરાન સાથે કરેલો છે. 400 બિલિયન ડૉલર તેલ ખરીદવાનો. યુએઈ સાથે ભારત ઈઝરાયેલની મિત્રતાને યુઝ કરતા યુએઈ પાસેથી તેલ ખરીદવાનું શરૂ કરી શકે છે. આપણી ઊર્જા જરૂરિયાતનો 10 ટકા હિસ્સો આપણે યુએઈ પાસેથી ઈમ્પોર્ટ કરીએ છીએ. આપણે તેને વધારે વધારી દઈશુ. કૂલ મળીને ભારત હવે એ સ્થાને પહોંચવા માગે છે જે સાઉદી પાકિસ્તાન સાથે કરી રહ્યુ છે.

ભારત માટે પડકારો અને ભાવિ રસ્તો

જોકે યુએઈના આ પગલાથી ભારતને ફાયદો થવાનો છે, પરંતુ તેમા પણ એક જોખમ તો છે જ. જો યુએઈ અને સાઉદી વચ્ચેની દુશ્મનીયુદ્ધ જેવી સ્થિતિમાં પરિણમે તો સ્ટેટ ઓફ હોર્મુઝ જેવા વ્યૂહાત્મક રસ્તાઓ પર તેલની અવરજવર ખોરવાઈ શકે છે, જે કિંમતોમાં કામચલાઉ ઉછાળો લાવી શકે છે. તેલના ભાવો સ્થિર થતા અને બજાર સામાન્ય થતા ઓછામાં ઓછા 6 મહિનાનો સમય લાગી શકે છે.

ભારત માટે હવે તેલની ખરીદી કરવા માટે રશિયા પછી યુએઈ એક મુખ્ય વિકલ્પ બનીને ઉભરી રહ્યું છે. ભારતે પોતાની મુત્સદ્દીગીરીનો ઉપયોગ કરીને યુએઈ અને સાઉદી બંને સાથે સંતુલન જાળવવું પડશે, પરંતુ તે સ્પષ્ટ છે કે યુએઈનું ઓપેકમાંથી બહાર નીકળવું એ ભારતના આર્થિક હિતમાં છે. આવનારા સમયમાં ભારત યુએઈ સાથે સીધા તેલ સોદા કરીને પોતાની તેલ ખરીદવાની ક્ષમતા અને વ્યૂહરચનામાં મોટો ફેરફાર કરશે તે નક્કી છે.

અમેરિકાની હિલ્ટન હોટેલમાં ભૂતકાળનું પુનરાવર્તન, 40 વર્ષ પહેલા રોનાલ્ડ રેગન અને હવે ટ્રમ્પ પર હુમલો, અમેરિકી સુરક્ષાનો ફિયાસ્કો