બંધારણના એ છ શબ્દો, જેણે ભારતીયોના મૂળભૂત અધિકારોનો અર્થ બદલી નાખ્યો

ઉતાવળમાં વાંચીએ તો આ જોગવાઈનો અર્થ મર્યાદિત લાગે છે. જાણે તે માત્ર મનસ્વી રીતે ધરપકડ કરવામાં આવે અથવા કોઈને ફાંસી આપવામાં આવે તો તેની સામે રક્ષણ આપતી હોય. આઝાદી પછીના પ્રથમ ત્રણ દાયકા સુધી અદાલતોએ પણ મોટાભાગે આ જ રીતે તેનું અર્થઘટન કર્યું હતું. પરંતુ 1978માં એક મહિલાને કોઈ કારણ આપ્યા વિના પાસપોર્ટથી વંચિત રાખવાના મામલાએ દરેક ભારતીય નાગરિક માટે આ છ શબ્દોનો અર્થ કાયમ માટે બદલી નાખ્યો. મેનકા ગાંધી એક પત્રકાર હતાં. સરકારે તેમનો પાસપોર્ટ કોઈ કારણ જણાવ્યા વિના અને પોતાનો પક્ષ રજૂ કરવાની તક આપ્યા વિના જપ્ત કરી લીધો હતો. તેમણે આ નિર્ણયને સુપ્રીમ કોર્ટમાં પડકાર્યો.

મેનકા ગાંધી વિરુદ્ધ ભારત સંઘ કેસમાં અદાલતે એવો નિર્ણય આપ્યો, જેની બંધારણના મૂળ લખાણમાં ત્યાં સુધી સ્પષ્ટ માગણી કરવામાં આવી નહોતી. અદાલતે કહ્યું કે કોઈ વ્યક્તિને તેના જીવન અથવા સ્વતંત્રતાથી વંચિત કરતો કાયદો માત્ર કાગળ પર હોવો પૂરતો નથી. તેનો અમલ કરવાની પ્રક્રિયા વાસ્તવમાં ન્યાયી, વાજબી અને તર્કસંગત હોવી જોઈએ. તકનીકી રીતે કાયદેસર દેખાતી, પરંતુ મનસ્વી રીતે વર્તતી પ્રક્રિયા હવે પૂરતી ગણાય નહીં. આ એક જ ચુકાદાએ એવો દરવાજો ખોલ્યો, જે ત્યારથી સતત ખુલ્લો રહ્યો છે. ત્યાર પછી ન્યાયાધીશોની એક પછી એક પેઢીએ આ જોગવાઈના અર્થને વધુ વિસ્તૃત કર્યો.

જીવનના અધિકારનો વ્યાપ કેવી રીતે વધ્યો?

1985માં ઓલ્ગા ટેલિસ વિરુદ્ધ બોમ્બે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન કેસમાં અદાલતે કહ્યું કે જીવન જીવવાના અધિકારમાં આજીવિકાનો અધિકાર પણ સામેલ છે. કારણ કે કોઈ વ્યક્તિને તે એકમાત્ર સ્થળેથી હટાવી દેવામાં આવે, જ્યાંથી તે રોજીરોટી કમાઈ શકે છે, તો તેને વાસ્તવિક અર્થમાં માત્ર આશ્રયથી જ નહીં, પરંતુ જીવનનિર્વાહના સાધનોથી પણ વંચિત કરવામાં આવે છે. 1994માં આર. રાજગોપાલ વિરુદ્ધ તમિલનાડુ રાજ્ય કેસમાં અનુચ્છેદ 21 હેઠળ ગોપનીયતાના અધિકારને માન્યતા આપતું અર્થઘટન કરવામાં આવ્યું. આ અધિકાર વ્યક્તિના ખાનગી જીવનને અનધિકૃત પ્રકાશનથી રક્ષણ આપે છે.

આ વિચાર 2017માં વધુ મજબૂત બન્યો, જ્યારે કે.એસ. પુટ્ટસ્વામી વિરુદ્ધ ભારત સંઘ કેસમાં સુપ્રીમ કોર્ટે સર્વસંમતિથી ગોપનીયતાને દરેક ભારતીયનો મૂળભૂત અધિકાર જાહેર કર્યો. આ ચુકાદાએ ડેટા સુરક્ષાના કાયદાથી લઈને આધારના ઉપયોગ સુધીના અનેક મુદ્દાઓને આકાર આપવામાં મહત્ત્વની ભૂમિકા ભજવી. 2018માં આ જ છ શબ્દોનું અર્થઘટન નવતેજ સિંહ જોહર વિરુદ્ધ ભારત સંઘ કેસમાં LGBTQ+ ભારતીયોના ગૌરવ અને સ્વાયત્તતાના રક્ષણ માટે કરવામાં આવ્યું.

આ ચુકાદામાં સંમતિથી સંબંધ બાંધતા પુખ્ત વયના લોકો વચ્ચેના સમલૈંગિક સંબંધોને ગુનો ગણાવતા ઔપનિવેશિક કાયદાની જોગવાઈને રદ કરવામાં આવી. એ જ વર્ષે કોમન કોઝ વિરુદ્ધ ભારત સંઘ કેસમાં અદાલતે ગૌરવ સાથે મૃત્યુ પામવાના અધિકારને માન્યતા આપી. આ નિર્ણય હેઠળ જીવનના અંતિમ તબક્કાની સારવાર માટે અગાઉથી લખેલી તબીબી સૂચનાઓને ચોક્કસ શરતો અને પ્રક્રિયાને આધીન માન્યતા આપવામાં આવી.

બંધારણમાં લખાયેલા શબ્દોથી આગળ વધતા અધિકારો

આમાંથી કોઈ પણ અધિકાર બંધારણના મૂળ લખાણમાં આ જ શબ્દોમાં સ્પષ્ટ રીતે લખાયેલો નથી. ન્યાયાધીશોએ જીવન અને વ્યક્તિગત સ્વતંત્રતા સાથે જોડાયેલા આ છ શબ્દોમાંથી આ અધિકારોનું અર્થઘટન કર્યું છે. ચાર દાયકાથી વધુ સમય દરમિયાન તેમણે વારંવાર એક જ પ્રશ્ન પૂછ્યો છે કે માત્ર જીવતા રહેવું અને ખરેખર ગૌરવ સાથે જીવન જીવવું આ બંને વચ્ચેનો તફાવત શું છે? આ ઇતિહાસ સામાન્ય નાગરિક માટે પણ ખૂબ જ વ્યવહારુ મહત્ત્વ ધરાવે છે.

મોટાભાગના ભારતીયો મૂળભૂત અધિકારોને એક નિશ્ચિત યાદી તરીકે શીખે છે. શાળામાં નાગરિકશાસ્ત્રના પાઠ દરમિયાન તેનો અભ્યાસ થાય છે અને ત્યારબાદ ભાગ્યે જ તેના પર ફરી ધ્યાન આપવામાં આવે છે. પરંતુ અનુચ્છેદ 21ને ક્યારેય સ્થિર યાદીની જેમ જોવામાં આવ્યો નથી. તેને એક જીવંત સિદ્ધાંત તરીકે સમજવામાં આવ્યો છે, જે ભારતીય સમાજમાં થતા પરિવર્તનો અને નાગરિકો દ્વારા અદાલતો સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવતા નવા પ્રકારના નુકસાન સાથે વિસ્તરતો રહ્યો છે. 1949માં બંધારણ ઘડનારાઓએ ખાસ રીતે કલ્પના ન કરી હોય તેવા ડિજિટલ ગોપનીયતાથી લઈને જીવનના અંતિમ તબક્કામાં પોતાની સારવાર અંગે નિર્ણય લેવાની સ્વાયત્તતા સુધીના મુદ્દાઓ પણ તેના વ્યાપમાં આવ્યા છે.

સામાન્ય નાગરિકના જીવનમાં અનુચ્છેદ 21નું મહત્ત્વ

આજે કોઈ વ્યક્તિને રોજિંદા જીવનમાં આવતી કેટલીક સામાન્ય સમસ્યાઓનો વિચાર કરો. કોઈ સરકારી કચેરી સ્પષ્ટ કાનૂની આધાર વિના દસ્તાવેજોની માગણી કરે. કોઈ ખાનગી કંપની વાસ્તવિક સંમતિ વિના વ્યક્તિગત ડેટા એકત્રિત કરે. કોઈ વ્યક્તિને યોગ્ય કાનૂની પ્રક્રિયા વિના તેના રહેઠાણમાંથી હટાવી દેવામાં આવે. આ દરેક પરિસ્થિતિ, ભલે વ્યક્તિગત રીતે નાની લાગતી હોય, પરંતુ તે જ બંધારણીય વારસાનો ભાગ બની શકે છે, જેનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ વળાંક 1977માં એક પત્રકારના પાસપોર્ટના વિવાદથી શરૂ થયો હતો અને 1978ના ચુકાદા સાથે વધુ સ્પષ્ટ બન્યો હતો. આ સુરક્ષાનો સહારો લેવા માટે નાગરિકે ભારે કાનૂની ભાષાનો ઉપયોગ કરવો જરૂરી નથી. મૂળ સિદ્ધાંત સરળ છે. કોઈ વ્યક્તિના જીવન અને સ્વતંત્રતા અંગે સત્તાનો ઉપયોગ ન્યાયી અને તર્કસંગત હોવો જોઈએ તથા તેને સવાલોના દાયરામાં લાવી શકાય એવો હોવો જોઈએ.

બંધારણ વિશે જાણવું માત્ર અનુચ્છેદો યાદ રાખવા પૂરતું નથી

આ જ કારણ છે કે બંધારણ વિશેની સમજ માત્ર અનુચ્છેદોના નંબર યાદ રાખવા કરતાં ઘણી આગળ જાય છે. અનુચ્છેદ 21 સ્થિર નથી અને તેનો વ્યાપ માત્ર સંસદ દ્વારા બંધારણના લખાણમાં સુધારા કરવાથી જ વધતો નથી. સામાન્ય નાગરિકો દ્વારા અદાલતોમાં રજૂ કરવામાં આવતા વાસ્તવિક કેસો પણ તેના અર્થઘટન અને વિકાસમાં મહત્ત્વનો ફાળો આપે છે.

આ વાત સમજવાથી નાગરિક પોતાના અધિકારો અને રોજિંદા વિવાદો વિશે વિચારવાની રીત બદલી શકે છે. બંધારણનું વચન 1950માં જ સ્થિર થઈ ગયું નહોતું. નાગરિકો દ્વારા ઉઠાવવામાં આવેલા પ્રશ્નો અને અદાલતો દ્વારા કરવામાં આવેલા અર્થઘટનના આધારે તેને સતત નવેસરથી સમજવામાં આવ્યું છે. નાગરિકો જ્યારે અદાલતો સમક્ષ એક સરળ પ્રશ્ન મૂકે છે, ત્યારે બંધારણીય અધિકારોનો અર્થ વધુ સ્પષ્ટ બનતો જાય છે: શું આ વ્યવસ્થા ખરેખર મારા જીવન અને મારી સ્વતંત્રતાનું સન્માન કરે છે કે પછી માત્ર એવો દાવો કરે છે?

આગલી વખતે જ્યારે કોઈ તમને કહે કે બંધારણ માત્ર તેના પાનાં પર લખેલી બાબતોની જ ખાતરી આપે છે, ત્યારે મેનકા ગાંધીના પાસપોર્ટનો કિસ્સો અને તે છ શબ્દોમાંથી વિકસેલા અધિકારોને યાદ કરવા યોગ્ય છે.

સ્રોત: મેનકા ગાંધી વિરુદ્ધ ભારત સંઘ (1978), ઓલ્ગા ટેલિસ વિરુદ્ધ બોમ્બે મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશન (1985), આર. રાજગોપાલ વિરુદ્ધ તમિલનાડુ રાજ્ય (1994), જસ્ટિસ કે.એસ. પુટ્ટસ્વામી વિરુદ્ધ ભારત સંઘ (2017), નવતેજ સિંહ જોહર વિરુદ્ધ ભારત સંઘ (2018) અને કોમન કોઝ વિરુદ્ધ ભારત સંઘ (2018)ના ચુકાદાઓ, ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટ; સુપ્રીમ કોર્ટ ઑબ્ઝર્વર, અનુચ્છેદ 21ના ન્યાયિક અર્થઘટનનો ઘટનાક્રમ.

આ પણ વાંચો, તમારું ભવિષ્ય તમે કયા પરિવારમાં જન્મ્યા છો તેના પર કેટલું નિર્ભર છે? જાણી લો ભારતના આ ચોંકાવનારા આંકડા