તમારું ભવિષ્ય તમે કયા પરિવારમાં જન્મ્યા છો તેના પર કેટલું નિર્ભર છે? જાણી લો ભારતના આ ચોંકાવનારા આંકડા

આર્થિકશાસ્ત્રીઓ આંતરપેઢીગત ગતિશીલતાનો અભ્યાસ કરે છે. એટલે કે બાળકની આર્થિક સ્થિતિ તેના માતા-પિતાની આર્થિક સ્થિતિ પર કેટલી નિર્ભર છે તેનો અભ્યાસ. તેમના સંશોધન મુજબ, ભારતમાં સૌથી ગરીબ 20 ટકા પરિવારોમાં જન્મેલા બાળકોમાંથી માત્ર આશરે 3 ટકા બાળકો જ પુખ્ત વયે સૌથી ધનિક 20 ટકા લોકોના વર્ગ સુધી પહોંચી શકે છે.

બાળકની આર્થિક સ્થિતિ તેના માતા-પિતાની આર્થિક સ્થિતિ પર નિર્ભર

બીજી તરફ, સૌથી ગરીબ 20 ટકા પરિવારોમાં જન્મેલા આશરે 52 ટકા બાળકો એ જ આર્થિક વર્ગમાં રહી જાય છે. જેમાં તેમનો જન્મ થયો હતો. તેમાંથી બહાર નીકળવું તેમના માટે અત્યંત મુશ્કેલ બને છે. જ્યારે સૌથી ધનિક 20 ટકા પરિવારોમાં જન્મેલા આશરે 54 ટકા બાળકો પુખ્ત વયે પણ એ જ ધનિક વર્ગમાં રહે છે. બીજા શબ્દોમાં કહીએ તો, વ્યક્તિનો જન્મ તેની જીવનયાત્રા પર આપણે સામાન્ય રીતે સ્વીકારવા જેટલી તૈયારી રાખીએ છીએ તેના કરતાં ઘણો વધારે પ્રભાવ પાડે છે.

આર્થિકશાસ્ત્રીઓ આ પરિસ્થિતિને માપવા માટે એક ટેકનિકલ માપદંડનો ઉપયોગ કરે છે. જેને આંતરપેઢીગત આવક-સ્થિતિસ્થાપકતા (Intergenerational Income Elasticity) કહેવામાં આવે છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, આ આંકડો દર્શાવે છે કે પિતાની આવક પુત્રની આવકને કેટલી મજબૂત રીતે પ્રભાવિત કરે છે.

જન્મની પરિસ્થિતિ વ્યક્તિની આવક નક્કી કરતી નથી

જો આ આંકડો શૂન્ય હોય, તો તેનો અર્થ એ થાય કે જન્મની પરિસ્થિતિ વ્યક્તિની આવક નક્કી કરતી નથી અને દરેક વ્યક્તિને સમાન તકો મળે છે. જો આંકડો એક હોય, તો તેનો અર્થ એ થાય કે જન્મની પરિસ્થિતિ લગભગ બધું જ નક્કી કરે છે અને આર્થિક રીતે એક પેઢીમાંથી બીજી પેઢીમાં આગળ વધવાની કોઈ ગતિશીલતા રહેતી નથી. ભારતમાં આ આંકડો બિનઅનુસૂચિત જાતિ અને બિનઅનુસૂચિત જનજાતિના પરિવારો માટે આશરે 0.61 છે. જ્યારે અનુસૂચિત જાતિ અને અનુસૂચિત જનજાતિના પરિવારો માટે આશરે 0.55 છે.

સરખામણી માટે, અમેરિકામાં આ આંકડો આશરે 0.4, ચીનમાં 0.5 અને મોટા ભાગના સમૃદ્ધ દેશો ધરાવતા ઓઇસીડી (OECD) સંગઠનનો સરેરાશ આંકડો આશરે 0.38 છે. આ માપદંડ અનુસાર, ભારતમાં આર્થિક ગતિશીલતા માત્ર સમૃદ્ધ દેશો કરતાં જ નહીં, પરંતુ ચીન કરતાં પણ ઘણી ઓછી છે. આ એ જ ચીન છે, જેની સરખામણી ભારત સાથે આર્થિક વિકાસના સંદર્ભમાં વારંવાર કરવામાં આવે છે. વ્યવસાયના આંકડા પણ આવી જ સ્તરબદ્ધ હકીકત સામે લાવે છે.

પેઢી દર પેઢી લોકો શાંતિથી પોતાની જાતને પુનરાવર્તિત કરતી રહે છે

1984 માં જન્મેલા લોકોમાં, જેમના પિતા સફેદપોશ એટલે કે ઓફિસ કે વ્યવસાયિક ક્ષેત્રની નોકરીઓમાં હતા, એવા આશરે 39.3 ટકા પુત્રો પોતે પણ સફેદપોશ નોકરીઓ સુધી પહોંચ્યા હતા. તેની સામે, અકુશળ મજૂરોના પુત્રોમાંથી માત્ર 4.9 ટકા જ સફેદપોશ નોકરીઓ મેળવી શક્યા હતા. ખેડૂતોનાં બાળકોમાં આ પ્રમાણ માત્ર 6.4 ટકા હતું.

બીજી તરફ, અકુશળ કામદારોનાં પરિવારોમાં જન્મેલા આશરે 58.5 ટકા બાળકો પુખ્ત વયે પણ અકુશળ કામમાં જ રહ્યા હતા. આ પેટર્ન વ્યક્તિગત પસંદગી કરતાં વધુ એવી સામાજિક વ્યવસ્થા જેવી લાગે છે. જે પેઢી દર પેઢી શાંતિથી પોતાની જાતને પુનરાવર્તિત કરતી રહે છે.

ભૂગોળ આ અસમાનતાને વધુ તીવ્ર બનાવે છે

ખેડૂત પરિવારોમાં જન્મેલા ગ્રામીણ યુવાનોમાંથી માત્ર આશરે 10.5 ટકા જ કારકુની અથવા તેના જેવી નોકરીઓ સુધી પહોંચી શકે છે. જ્યારે લગભગ સમાન પ્રારંભિક પરિસ્થિતિ ધરાવતા તેમના શહેરી સમકક્ષોમાં આ પ્રમાણ 26.8 ટકા છે. વાસ્તવમાં, વ્યક્તિને પોતાનું ભવિષ્ય ઘડવાની સાચી તક મળે તે પહેલાં જ તેનું પિનકોડ તેના આર્થિક ભવિષ્યને આકાર આપવા લાગ્યું હોય છે. જરા બે યુવાનોની કલ્પના કરો.

એક યુવાન એવા શહેરમાં મોટો થાય છે, જ્યાં શાળાઓ નિયમિત રીતે ચાલે છે. નજીકમાં અંગ્રેજી માધ્યમની શાળાઓ ઉપલબ્ધ છે. તેના સગાં-સંબંધીઓમાંથી કેટલાક પહેલેથી જ ઓફિસોમાં કામ કરે છે અને તેઓ તેને સમજાવી શકે છે કે નોકરીના ઇન્ટરવ્યૂમાં કેવા પ્રશ્નો પૂછાય છે અને ત્યાં કેવું વાતાવરણ હોય છે. ઉપરાંત, તેના શહેરના રોજગાર બજારમાં મુસાફરી કરીને પહોંચી શકાય એટલા અંતરે સફેદપોશ નોકરીઓની તકો ઉપલબ્ધ છે.

બીજો યુવાન એવા ગામમાં મોટો થાય છે, જ્યાં સૌથી નજીકની કાર્યરત માધ્યમિક શાળા પણ એક કલાકના અંતરે છે. તેના સમગ્ર વિસ્તૃત પરિવારમાં કોઈએ ક્યારેય ઓફિસની નોકરી કરી નથી અને સ્થાનિક અર્થતંત્રમાં ખેતી કે અકુશળ મજૂરી સિવાય રોજગારની બહુ ઓછી તકો છે. આ બંનેમાંથી કોઈએ પોતાની શરૂઆતની પરિસ્થિતિ પસંદ કરી નથી.

બંને સમાન દૃઢતા અને મહેનત સાથે કામ કરી શકે છે. તેમ છતાં, તેમની સામે ખુલતા વાસ્તવિક માર્ગો એકસરખા નથી. વ્યક્તિગત પ્રયત્નોની ગમે તેટલી માત્રા હોય, તે એકલા હાથે આ અંતરને સંપૂર્ણપણે દૂર કરી શકતી નથી. આ દલીલ મહેનત કે મહત્ત્વાકાંક્ષાની વિરુદ્ધ નથી. બંનેનું મહત્ત્વ છે અને વ્યક્તિને મળેલી પ્રારંભિક પરિસ્થિતિઓમાં રહીને તે તેના જીવનમાં મોટો ફરક પાડી શકે છે.

ગ્રામીણ શિક્ષણની ગુણવત્તા

પરંતુ આ દલીલ આપણને એ હકીકતનો પ્રામાણિકપણે સ્વીકાર કરવા કહે છે કે વ્યક્તિને શરૂઆતમાં કેવી પરિસ્થિતિઓ મળે છે અને તે કેટલી મહત્ત્વપૂર્ણ છે. આ જ કારણ છે કે ગ્રામીણ શિક્ષણની ગુણવત્તા, એપ્રેન્ટિસશિપ એટલે કે કામ શીખવાની તાલીમની તકો, સ્થળાંતર માટેની સહાય અને શહેરી-ગ્રામીણ માળખાકીય સુવિધાઓ વચ્ચેની ખાઈ ઘટાડવા જેવી જાહેર નીતિઓ એટલી જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે, જેટલી કોઈ વ્યક્તિની પોતાની લગન અને મહેનત સ્થળાંતરના આંકડાઓમાં એક ચોંકાવનારી હકીકત પણ છુપાયેલી છે.

ભારતમાં આંતરિક સ્થળાંતર

ભારતમાં આંતરિક સ્થળાંતર કરનારા લોકોમાંથી માત્ર આશરે 14.7 ટકા લોકો જ કહે છે કે તેઓ ખાસ કરીને રોજગાર મેળવવા માટે સ્થળાંતર કરીને આવ્યા છે. આંતરિક સ્થળાંતર કરતી મહિલાઓમાં આ પ્રમાણ ઘટીને માત્ર 2 ટકા જેટલું રહી જાય છે. આર્થિક તકો મેળવવા માટે સ્થળાંતર કરવું એ એવી પ્રક્રિયા છે, જેણે ઐતિહાસિક રીતે અનેક દેશોમાં પરિવારોને પેઢી દર પેઢી પોતાની આર્થિક સ્થિતિ સુધારવામાં મદદ કરી છે. છતાં, ભારતમાં પ્રમાણમાં બહુ ઓછા લોકો અને ખાસ કરીને બહુ ઓછી મહિલાઓ આ માર્ગ અપનાવે છે.

આ લેખ વાંચતા નાગરિક તરીકે, આપણી સામે વિચારવા જેવો સાચો પ્રશ્ન એ નથી કે પ્રતિભા અને પ્રયત્નો મહત્ત્વ ધરાવે છે કે નહીં. નિઃશંકપણે, તેઓ મહત્ત્વ ધરાવે છે. સાચો પ્રશ્ન એ છે કે શું આપણે જે દેશમાં રહીએ છીએ, તેની વ્યવસ્થા એવી રીતે ઘડવામાં આવી છે કે દરેક વ્યક્તિને પોતાની પ્રતિભા અનુસાર આગળ વધવાની તક મળે?

પછી ભલે તેની શરૂઆત કોઈ પણ પરિવારમાંથી થઈ હોય, તે કોઈ પણ ગામમાં જન્મી હોય કે તેની પાસે શરૂઆતમાં કેટલી પણ ઓછી આર્થિક સંપત્તિ હોય. કારણ કે સાચી સમાનતા ત્યારે જ શક્ય બને, જ્યારે વ્યક્તિનું ભવિષ્ય તેણે કયા પરિવારમાં જન્મ લીધો છે તેના કરતાં તેની ક્ષમતા, મહેનત અને સંભાવનાઓ પર વધુ નિર્ભર હોય.

સ્રોત: ભારતમાં આંતરપેઢીગત ગતિશીલતા અંગેના સંશોધનો, જેમાં વિવિધ દેશો વચ્ચે આંતરપેઢીગત આવક-સ્થિતિસ્થાપકતાની સરખામણી અને જન્મવર્ષના સમૂહ પ્રમાણે વ્યવસાયની સાતત્યતા દર્શાવતા આંકડાઓનો સમાવેશ થાય છે; ભારતમાં સામાજિક ગતિશીલતાના નિર્ધારકો અંગે ઓબ્ઝર્વર રિસર્ચ ફાઉન્ડેશન (ORF)નું વિશ્લેષણ; તેમજ આંતરિક સ્થળાંતરના પ્રવાહો અને સ્થળાંતરનાં કારણોમાં લિંગ આધારિત તફાવતો અંગેના સંશોધનો.

આ પણ વાંચો, તમે ક્યારેય વિચાર કર્યો કે, જે કચરો ફેંકો છો તેનું શું થાય છે? જાણો