તમે પોલીસ સ્ટેશનમાં પગ મૂકો છો ત્યારે ખરેખર શું થાય છે? શું પોલીસ અધિકારી પાસે FIR ન નોંધવાની સત્તા છે?

એક મહિલા ચોરીની ફરિયાદ નોંધાવવા પોલીસ સ્ટેશન પહોંચે છે. ડેસ્ક પર બેઠેલો અધિકારી તેની વાત સાંભળે છે, પરંતુ પછી તેને સૂચના આપે છે કે તે એક વાર વિચારી લે અને નિર્ણય નક્કી થાય ત્યારે પાછી આવે. તે કોઈ લેખિત ફરિયાદ નોંધાવ્યા વિના, કોઈ કેસ નંબર મેળવ્યા વિના અને પોતે પોલીસ સ્ટેશનમાં આવી હતી તેનો કોઈ રેકોર્ડ છોડ્યા વિના ત્યાંથી જતી રહે છે. તેને આ એક સામાન્ય અને ભૂલી શકાય તેવી વાતચીત લાગે છે. પરંતુ કાયદાની દૃષ્ટિએ આ પરિસ્થિતિ કંઈક અલગ છે. અધિકારીનો ઇરાદો એવો હોય કે ન હોય, મહિલાના અધિકારનો શાંતિથી ઇનકાર કરવામાં આવ્યો છે. આ જ ક્ષણ, એટલે કે પ્રથમ માહિતી અહેવાલ (FIR) નોંધવો કે નહીં તેનો નિર્ણય, એક સામાન્ય ભારતીય નાગરિક અને સરકારની વ્યવસ્થા વચ્ચેની સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ છતાં સૌથી ઓછી સમજાતી પ્રક્રિયાઓમાંની એક છે.

FIR નોંધવી કે નહીં, તેનો નિર્ણય કોના હાથમાં છે?

દાયકાઓ સુધી FIR નોંધાશે કે નહીં, તે મોટાભાગે પોલીસ અધિકારીની વ્યક્તિગત ઇચ્છા અને નિર્ણય પર આધારિત હતું. કોઈ અધિકારી ઔપચારિક રેકોર્ડ બનાવતાં પહેલાં ફરિયાદની અનૌપચારિક રીતે “ચકાસણી” કરી શકે છે. આ પ્રક્રિયા ત્યાં સુધી તર્કસંગત લાગે છે, જ્યાં સુધી આપણે એ ન વિચારીએ કે તેના કારણે સામાન્ય રીતે કોને નુકસાન થાય છે.

FIR નોંધવી વૈકલ્પિક નથી

વર્ષ 2014માં સુપ્રીમ કોર્ટની બંધારણીય ખંડપીઠે લલિતા કુમારી વિરુદ્ધ ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્ય કેસમાં આ અંગે મહત્ત્વપૂર્ણ ચુકાદો આપ્યો હતો. કોર્ટના ચુકાદા અનુસાર, જો પોલીસને આપવામાં આવેલી માહિતીમાંથી સંજ્ઞેય ગુનો (Cognizable Offence) બનતો હોવાનું જણાય, તો FIR નોંધવી વૈકલ્પિક નથી. સંજ્ઞેય ગુનો એવો ગંભીર ગુનો છે, જેમાં પોલીસ મેજિસ્ટ્રેટની અગાઉની મંજૂરી વિના તપાસ શરૂ કરી શકે છે અને કાયદાની જોગવાઈઓ અનુસાર ધરપકડ પણ કરી શકે છે. અદાલતે સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે કાયદામાં જ્યાં FIR નોંધવાની ફરજિયાત જોગવાઈ છે, ત્યાં પોલીસ અધિકારી પાસે પોતાની મરજી પ્રમાણે નિર્ણય લેવાની છૂટ નથી.

ફરિયાદને પહેલાં જ સાચી કે ખોટી માનવાની પ્રક્રિયા કેમ જોખમી છે?

અદાલતનો તર્ક માત્ર પ્રક્રિયા પૂરતો મર્યાદિત નહોતો. તેણે એ બાબતને પણ ઓળખી હતી કે પોલીસને ફરિયાદ નોંધતાં પહેલાં અનૌપચારિક રીતે નક્કી કરવાની છૂટ આપવી કે ફરિયાદ “સાચી” લાગે છે કે નહીં, તે પસંદગીપૂર્વક કાયદાનો અમલ કરવાની સ્થિતિ ઊભી કરી શકે છે. આવી વ્યવસ્થામાં ઓછો સામાજિક દરજ્જો ધરાવતા, ઓછી આર્થિક ક્ષમતા ધરાવતા અથવા વગદાર લોકો સાથે સંપર્ક ન ધરાવતા નાગરિકોની ફરિયાદો શાંતિથી દબાઈ શકે છે.

બીજી તરફ, સારા સંપર્કો અને પ્રભાવ ધરાવતા લોકોની ફરિયાદો ઝડપથી આગળ વધી શકે છે. આથી, FIRની ફરજિયાત નોંધણીને માત્ર વહીવટી નિયમ તરીકે નહીં, પરંતુ નાગરિકોના અધિકારોના રક્ષણ માટેના મહત્ત્વપૂર્ણ કાનૂની ઉપાય તરીકે જોવામાં આવી. ફરિયાદી અને આરોપી બંનેને કાયદાકીય પ્રક્રિયાથી મળતું રક્ષણ ત્યારે જ અસરકારક બને છે, જ્યારે કેસનો યોગ્ય રીતે સત્તાવાર રેકોર્ડ તૈયાર થાય.

કયા કિસ્સાઓમાં પ્રાથમિક તપાસ થઈ શકે છે?

સુપ્રીમ કોર્ટે કેટલીક મર્યાદિત પરિસ્થિતિઓમાં પ્રાથમિક તપાસની શક્યતા પણ સ્વીકારી હતી. તેમાં વૈવાહિક વિવાદો, વ્યાવસાયિક મતભેદો અને તબીબી બેદરકારી સંબંધિત કેટલાક કિસ્સાઓનો સમાવેશ થાય છે. આવા કિસ્સાઓમાં FIR નોંધતાં પહેલાં ટૂંકી પ્રાથમિક તપાસ કરવામાં આવી શકે છે, કારણ કે કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં શરૂઆતની તપાસથી મામલાની પ્રકૃતિ સમજવામાં મદદ મળી શકે છે. જોકે, પ્રાથમિક તપાસનો હેતુ ફરિયાદ સાચી છે કે ખોટી તેનો અંતિમ નિર્ણય કરવાનો નથી. તેનો હેતુ એ નક્કી કરવાનો છે કે ફરિયાદમાં સંજ્ઞેય ગુનો બનતો હોવાની માહિતી છે કે નહીં.

કાયદો હોવા છતાં FIR નોંધવાનો ઇનકાર કેમ થાય છે?

આ સ્પષ્ટ ચુકાદા છતાં, પોલીસ દ્વારા ફરિયાદ નોંધવાનો અનૌપચારિક ઇનકાર કરવાની પ્રથા સંપૂર્ણપણે બંધ થઈ નથી. પોલીસ અને કાનૂની ક્ષેત્રમાં આવી પ્રથાને ક્યારેક બર્કિંગ (Burking) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. નેશનલ ક્રાઇમ રેકોર્ડ્સ બ્યૂરો (NCRB)ના આંકડાઓ પર આધારિત અહેવાલો સૂચવે છે કે કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં પોલીસ ફરિયાદને સત્તાવાર રીતે નોંધવાને બદલે અનૌપચારિક સમાધાન, કાઉન્સેલિંગ અથવા ચકાસણીના નામે ફરિયાદીને નિરુત્સાહિત કરે છે.

સાયબર ગુનાઓની ફરિયાદોમાં પણ આ મુદ્દો ચર્ચાનો વિષય રહ્યો છે, જ્યાં ફરિયાદો FIRમાં રૂપાંતરિત થવાનો દર ઓછો જોવા મળતો હોવાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવે છે. દેશની વિવિધ હાઈકોર્ટમાં પોલીસને અગાઉ ઇનકાર કરેલી FIR નોંધવાનો આદેશ આપવા માટે અરજીઓ થતી રહે છે. આ પરિસ્થિતિ સૂચવે છે કે લલિતા કુમારી ચુકાદાને અમલમાં મૂકાવવા માટે એક દાયકાથી વધુ સમય પછી પણ નાગરિકોને અદાલતનો આશરો લેવો પડે છે.

ઝીરો FIR શું છે અને તે નાગરિકો માટે કેમ મહત્ત્વપૂર્ણ છે?

દરેક નાગરિકે જાણવી જોઈએ એવી બીજી એક મહત્ત્વપૂર્ણ કાનૂની સુરક્ષા છે ઝીરો FIR (Zero FIR). ઝીરો FIRની જોગવાઈ હેઠળ સંજ્ઞેય ગુનાની ફરિયાદ કોઈ પણ પોલીસ સ્ટેશનમાં નોંધાવી શકાય છે, ભલે ગુનો વાસ્તવમાં અન્ય પોલીસ સ્ટેશનના અધિકારક્ષેત્રમાં બન્યો હોય. ત્યારબાદ ફરિયાદને યોગ્ય અધિકારક્ષેત્ર ધરાવતા પોલીસ સ્ટેશનમાં ટ્રાન્સફર કરી શકાય છે. આ જોગવાઈનો મુખ્ય હેતુ એ છે કે કોઈ નાગરિકને માત્ર એટલા માટે પાછો ન મોકલવામાં આવે કે “આ અમારા પોલીસ સ્ટેશનનો વિસ્તાર નથી.”

ભૂતકાળમાં અધિકારક્ષેત્રના આવા પ્રશ્નોને કારણે કેટલીક મહત્ત્વપૂર્ણ ફરિયાદો, ખાસ કરીને જાતીય સતામણી સંબંધિત ફરિયાદો નોંધાવવામાં વિલંબ થતો હોવાની ચિંતાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. ઝીરો FIRની વ્યવસ્થા એ સુનિશ્ચિત કરવામાં મદદ કરે છે કે અધિકારક્ષેત્રના વિવાદને કારણે ફરિયાદ નોંધાવવાની પ્રક્રિયામાં બિનજરૂરી વિલંબ ન થાય.

નવા કાયદા હેઠળ FIR નોંધવાની પ્રક્રિયામાં શું બદલાયું?

વર્ષ 2023માં ભારતે બ્રિટિશ શાસનકાળની ફોજદારી પ્રક્રિયા સંહિતા (CrPC)ના સ્થાને ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા (BNSS) અમલમાં મૂકી. BNSSની જોગવાઈઓ હેઠળ, ત્રણથી સાત વર્ષની સજા થઈ શકે તેવા કેટલાક સંજ્ઞેય ગુનાઓમાં પોલીસને પ્રાથમિક તપાસ માટે 14 દિવસ સુધીનો સમય મળી શકે છે.

આ શ્રેણીમાં છેતરપિંડી અને ચોરી જેવા કેટલાક સામાન્ય ગુનાઓનો સમાવેશ થઈ શકે છે. કાનૂની વિશ્લેષકોના મતે, આ જોગવાઈ FIR નોંધવાની પ્રક્રિયામાં એક મહત્ત્વપૂર્ણ ફેરફાર રજૂ કરે છે. હવે ચોક્કસ શ્રેણીના કેસોમાં માત્ર ફરિયાદમાં સંજ્ઞેય ગુનો બનતો હોવાની માહિતી છે કે નહીં એટલું જ નહીં, પરંતુ પ્રાથમિક તપાસની જરૂરિયાત પણ ધ્યાનમાં લેવામાં આવી શકે છે. આ ફેરફારનો વાસ્તવિક અમલ દેશભરમાં કેવી રીતે થાય છે અને તેનાથી પોલીસની નિર્ણય લેવાની સત્તા પર કેવી અસર પડે છે, તેના પર નજર રાખવી જરૂરી છે.

પોલીસ FIR નોંધવાનો ઇનકાર કરે તો નાગરિકે શું કરવું?

સામાન્ય નાગરિક માટે આ સમગ્ર કાનૂની વ્યવસ્થામાંથી મળતો વ્યવહારુ સંદેશ સ્પષ્ટ છે. જો તમે સંજ્ઞેય ગુનાની ફરિયાદ કરો છો અને તમારી માહિતીના આધારે FIR નોંધવી જરૂરી બને છે, તો તમને કાયદા મુજબ FIR નોંધાવવાનો અધિકાર છે. FIR નોંધાયા પછી તેની નકલ ફરિયાદીને મફતમાં આપવાની જોગવાઈ છે.

જો ગુનો અન્ય પોલીસ સ્ટેશનના અધિકારક્ષેત્રમાં બન્યો હોય, તો પણ તમે ઝીરો FIRની જોગવાઈ હેઠળ કોઈ પણ પોલીસ સ્ટેશનમાં ફરિયાદ નોંધાવી શકો છો. જો પોલીસ સ્ટેશન FIR નોંધવાનો ઇનકાર કરે, તો ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા હેઠળ સંબંધિત ઉચ્ચ પોલીસ અધિકારીનો સંપર્ક કરી શકાય છે. કાયદાની જોગવાઈઓ અનુસાર આગળ ન્યાયિક ઉપાય પણ ઉપલબ્ધ છે.

કાયદા હેઠળ નાગરિકોને ચોક્કસ અધિકારો આપવામાં આવ્યા છે

પોલીસ સ્ટેશનમાં ફરિયાદ નોંધાવવી માત્ર અધિકારીની કૃપા પર આધારિત બાબત નથી. કાયદા હેઠળ નાગરિકોને ચોક્કસ અધિકારો આપવામાં આવ્યા છે. પોલીસ સ્ટેશનમાં જવાથી થતો ડર માત્ર કાયદાની માહિતીથી દૂર થઈ જાય એવું નથી. પરંતુ આ માહિતી નાગરિકને વધુ આત્મવિશ્વાસ સાથે પોતાની ફરિયાદ રજૂ કરવામાં મદદ કરી શકે છે. સૌથી મહત્ત્વની વાત એ છે કે 2014 પહેલાં સામાન્ય નાગરિક પાસે જે કાનૂની સુરક્ષાનો અભાવ હતો, તેની સામે હવે કાયદો એક ન્યૂનતમ ધોરણ નક્કી કરે છે, જેનું પાલન પોલીસ અધિકારીએ કરવું જરૂરી છે.

સ્રોત: લલિતા કુમારી વિરુદ્ધ ઉત્તર પ્રદેશ રાજ્ય (2014), ભારતની સુપ્રીમ કોર્ટનો બંધારણીય ખંડપીઠનો ચુકાદો; ભારતીય નાગરિક સુરક્ષા સંહિતા, 2023; FIR નોંધણી, ઝીરો FIR અને BNSS હેઠળ પોલીસની નિર્ણય લેવાની સત્તામાં થયેલા ફેરફારો અંગેના કાનૂની વિશ્લેષણ.

આ પણ વાંચો, બંધારણના એ છ શબ્દો, જેણે ભારતીયોના મૂળભૂત અધિકારોનો અર્થ બદલી નાખ્યો