નિવૃત્તિ પછી કોઈપણ વરિષ્ઠ નાગરિક માટે પેન્શનની રાહ જોવી એ માત્ર નાણાંની રાહ નથી હોતી; આ જ રકમ તેમના રોજિંદા જીવનનિર્વાહ, દવાઓ અને પરિવારની જરૂરિયાતોનો મુખ્ય સહારો હોય છે. આવા સમયે જો પેન્શન કે પેન્શન સંબંધિત લાભો કોઈપણ યોગ્ય કારણ વિના લાંબા સમય સુધી અટકી જાય, તો શું ગ્રાહક અદાલત (Consumer Court) નો દરવાજો ખટખટાવી શકાય? કયા પેન્શનરો આ કાયદાકીય રાહત મેળવી શકે છે?

સૌથી મહત્વની બાબત એ છે કે દરેક કેસમાં કન્ઝ્યુમર કોર્ટના દરવાજા ખુલી શકતા નથી. આ માટે પાયાની શરત એ છે કે પેન્શન કોન્ટ્રીબ્યુટરી સ્કીમ (Contributory Scheme) સાથે જોડાયેલી હોવી જોઈએ. જો કર્મચારીએ પોતાની નોકરી દરમિયાન પેન્શન અથવા પ્રોવિડન્ટ ફંડ જેવી યોજનામાં પોતાના પગારમાંથી રકમ જમા કરાવી હોય અને તેના બદલામાં તેને પેન્શન મળવાનું હોય, તો ગ્રાહક સુરક્ષા કાયદા હેઠળ રાહત ચોક્કસપણે મળી શકે છે.

યુનિયન બેંક ઓફ ઈન્ડિયા સાથે જોડાયેલો કેસ

આ સમગ્ર કાયદાકીય સ્પષ્ટતા કાઝી મોહમ્મદ અતીક અને યુનિયન બેંક ઓફ ઈન્ડિયા વચ્ચેના વિવાદમાં સામે આવી હતી:

• અતીકને મે 2011 માં ફરજિયાત નિવૃત્ત (Compulsory Retired) કરવામાં આવ્યા હતા, પરંતુ તેમના પેન્શન લાભો છેક સપ્ટેમ્બર 2014 માં ચૂકવાયા હતા.
• તેમણે આ વિલંબ માટે વળતરની માંગ કરી હતી. શરૂઆતી ગ્રાહક ફોરમમાંથી રાહત ન મળ્યા બાદ આ મામલો રાષ્ટ્રીય ઉપભોક્તા વિવાદ નિવારણ પંચ (NCDRC) સમક્ષ પહોંચ્યો હતો.
• NCDRC એ મહત્વનો ચુકાદો આપતાં સ્વીકાર્યું કે જ્યારે કર્મચારીએ સંબંધિત પેન્શન ફંડમાં પોતાનું નાણાકીય યોગદાન આપ્યું હોય, ત્યારે તે તે સેવા મેળવવાના સંદર્ભમાં ‘ગ્રાહક (Consumer)’ ની શ્રેણીમાં આવે છે.
• કમિશને પેન્શન ચુકવણીમાં થયેલા વિલંબને ‘સેવામાં ખામી (Deficiency in Service)’ ગણી અને પેન્શન લાભોની પુનઃ ગણતરી કરીને વિલંબિત સમયગાળા માટે વાર્ષિક 9 ટકા વ્યાજ ચૂકવવાનો આદેશ આપ્યો. સાથે જ જણાવ્યું કે જો નિર્ધારિત સમયમાં પાલન ન થાય તો વ્યાજનો દર વધીને 12 ટકા થઈ જશે.

પરંતુ દરેક પેન્શન પર આ નિયમ લાગુ નહીં થાય

આ ચુકાદાનો અર્થ એવો બિલકુલ નથી કે દરેક સરકારી કે ખાનગી પેન્શનર પેન્શન અટકતાં સીધા કન્ઝ્યુમર કોર્ટ પહોંચી શકે. પેન્શનનું સ્વરૂપ, કર્મચારીનું યોગદાન અને કેસના સંજોગો જોવા ખૂબ મહત્વના છે:

• કોન્ટ્રીબ્યુટરી પેન્શન સ્કીમ: આમાં કર્મચારી પોતાની નોકરી દરમિયાન દર મહિને ફંડમાં પોતાનો હિસ્સો જમા કરાવે છે અને ઘણા કિસ્સાઓમાં એમ્પ્લોયર પણ યોગદાન આપે છે. અહીં કર્મચારીના રોકાણ અને મળતા લાભ વચ્ચે સીધો સંબંધ હોવાથી વિલંબને સેવામાં ખામી તરીકે કન્ઝ્યુમર કોર્ટમાં પડકારી શકાય છે.
• નોન-કોન્ટ્રીબ્યુટરી પેન્શન સ્કીમ: આ પ્રકારની યોજનાઓમાં કર્મચારીએ પોતાના ખિસ્સામાંથી કોઈ ફાળો આપવાનો હોતો નથી. તે સંપૂર્ણ સરકારી કે કંપનીની નીતિ આધારિત હોય છે. તેથી આવા મામલાઓમાં આપોઆપ કન્ઝ્યુમર કોર્ટનો રસ્તો મળતો નથી; તેના માટે સેન્ટ્રલ એડમિનિસ્ટ્રેટિવ ટ્રિબ્યુનલ (CAT), વિભાગીય અપીલ કે હાઈકોર્ટ જેવા અન્ય કાનૂની માધ્યમોનો આશરો લેવો પડે છે.

પેન્શન અટકી જાય ત્યારે શું કરવું?

• લેખિત ફરિયાદ: સૌથી પહેલાં પેન્શન આપનાર સંબંધિત વિભાગ, બેંક કે સંસ્થાને લેખિત ફરિયાદ કરો અને તેની સત્તાવાર પહોંચ (Acknowledgment Receipt) સાચવી રાખો.
• દસ્તાવેજો એકત્રિત કરો: પેન્શન મંજૂરી પત્ર (PPO), સર્વિસ રેકોર્ડ, પગારમાંથી ફંડ કપાતના પુરાવા, બેંક સ્ટેટમેન્ટ અને અત્યાર સુધી થયેલા પત્રવ્યવહારના તમામ દસ્તાવેજો વ્યવસ્થિત ફાઈલ કરો.
• સ્કીમનું મૂલ્યાંકન: જો વિલંબ ચાલુ રહે, તો તપાસો કે તમારી પેન્શન સ્કીમ કોન્ટ્રીબ્યુટરી છે કે નહીં. જો તમે પેન્શન માટે નિયમિત યોગદાન આપ્યું હોય, તો ગ્રાહક ફોરમમાં કેસ દાખલ કરીને વ્યાજ સહિત વળતરની માંગ કરી શકાય છે.

SIP Calculator : દર મહિને ₹7,500 ની બચતથી બની શકો છો કરોડપતિ, 10% સ્ટેપ-અપ SIP નું જુઓ ગણિત