અમેરિકા-ઈરાન નહીં, ભારત નીકળ્યું સમુદ્રનો સાચો કિંગ… નકશા પરથી સમજો આખી વાત

ચીન અને ભારત હવે સમુદ્રમાં વધતી શક્તિ તરીકે સામે આવી રહ્યા છે, જ્યારે પરંપરાગત રીતે મજબૂત ગણાતા અમેરિકા કે ઈરાન કરતા તેમનો પ્રભાવ કેટલીક જગ્યાએ વધુ દેખાઈ રહ્યો છે. આજના સમયમાં વિશ્વ શક્તિ ફક્ત જમીન પર નહીં, પરંતુ સમુદ્રમાં પણ નક્કી થાય છે, કારણ કે અંદાજે 80% વૈશ્વિક વેપાર દરિયાઈ માર્ગો દ્વારા થાય છે. તેલ, કાચો માલ અને સપ્લાય ચેઇન માટે સમુદ્ર સૌથી મહત્વપૂર્ણ માર્ગ બની ગયો છે. તેથી, જે દેશો મહત્વપૂર્ણ દરિયાઈ વિસ્તારો અને ચોકપોઇન્ટ્સ પર પકડ રાખે છે, તેઓ વૈશ્વિક સ્તરે વધુ પ્રભાવશાળી બની જાય છે.

દક્ષિણ ચીન સમુદ્ર વિશ્વના સૌથી વ્યસ્ત દરિયાઈ વિસ્તારોમાંનો એક છે, જ્યાંથી લગભગ 33% વૈશ્વિક વેપાર પસાર થાય છે. ચીને અહીં પોતાની પકડ મજબૂત કરવા માટે કૃત્રિમ ટાપુઓ બનાવ્યા છે અને સૈન્ય હાજરી પણ વધારી છે. આ પગલાં દર્શાવે છે કે ચીન આ વિસ્તારમાં પોતાનું પ્રભુત્વ સ્થાપિત કરવા માટે ગંભીર છે.

• અરબી સમુદ્ર

અરબી સમુદ્ર એશિયા, યુરોપ અને આફ્રિકાને જોડતો મહત્વપૂર્ણ માર્ગ છે. ગલ્ફ દેશોમાંથી નીકળતું તેલ આ માર્ગ દ્વારા દુનિયાભરમાં પહોંચે છે. અહીં ભારત, પાકિસ્તાન અને ઈરાનની વ્યૂહાત્મક હાજરી મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે. ખાસ કરીને ભારત તેની નૌકાદળ ક્ષમતા વધારીને આ વિસ્તારમાં પોતાની સ્થિતિ મજબૂત કરી રહ્યું છે.

• ભૂમધ્ય સમુદ્ર

ભૂમધ્ય સમુદ્ર અને સુએઝ નહેર એશિયા અને યુરોપ વચ્ચેનો સૌથી ટૂંકો દરિયાઈ માર્ગ પ્રદાન કરે છે. સુએઝ નહેર પર ઇજિપ્તનું નિયંત્રણ હોવાથી આ વિસ્તાર વૈશ્વિક વેપાર માટે ખૂબ જ સંવેદનશીલ છે. લાલ સમુદ્રમાં આવેલા બાબ-અલ-મંડેબ સાથે મળીને આ માર્ગ વિશ્વના લગભગ 22-23% દરિયાઈ વેપારને સંચાલિત કરે છે. અહીં કોઈપણ તણાવ સીધો ખોરાક, ખાતર અને ઊર્જા પુરવઠા પર અસર કરી શકે છે.

• બંગાળની ખાડી

બંગાળની ખાડી ખાસ કરીને ASEAN દેશો માટે મહત્વપૂર્ણ છે અને અહીં ભારતની મજબૂત હાજરી છે. ભારતે નૌકાદળના બેઝ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી દ્વારા આ વિસ્તારમાં પોતાનું પ્રભાવ વધાર્યું છે, જે તેને હિંદ મહાસાગરમાં એક મહત્વપૂર્ણ ખેલાડી બનાવે છે.

• ઉત્તર સમુદ્ર

ઉત્તર સમુદ્ર યુરોપ માટે ઊર્જા અને વેપાર બંને દૃષ્ટિએ મહત્વપૂર્ણ છે. અહીં બ્રિટન અને નોર્વેનું પ્રભુત્વ છે. આ વિસ્તારમાંથી તેલ અને ગેસનો મોટો હિસ્સો મળે છે અને સાથે જ વ્યાપારિક જહાજો માટે પણ આ મહત્વપૂર્ણ માર્ગ છે. ઇંગ્લિશ ચેનલ અને જિબ્રાલ્ટરની સામુદ્રધુની દ્વારા એટલાન્ટિક મહાસાગર, ઉત્તર સમુદ્ર અને ભૂમધ્ય સમુદ્ર વચ્ચે મહત્વપૂર્ણ જોડાણ બને છે.

• કાળો સમુદ્ર

કાળો સમુદ્ર યુરોપ અને એશિયા વચ્ચેનું એક મહત્વપૂર્ણ કેન્દ્ર છે, જ્યાં રશિયાની મજબૂત હાજરી છે. આ સમુદ્ર દ્વારા રશિયા પોતાની વ્યૂહાત્મક શક્તિ અને વેપાર બંનેને આગળ ધપાવે છે.

જો વૈશ્વિક ચોકપોઇન્ટ્સ પર નજર કરીએ તો દક્ષિણ ચીન સમુદ્ર, મલાક્કાની સામુદ્રધુની, બાબ-અલ-મંડેબ અને સુએઝ નહેર સૌથી મહત્વપૂર્ણ છે. આ વિસ્તારોમાંથી વિશ્વના મોટા ભાગનો વેપાર પસાર થાય છે, અને અહીં કોઈપણ પ્રકારનો તણાવ વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇનને તરત અસર કરી શકે છે.

મલાક્કાની સામુદ્રધુની ભારત માટે ખાસ મહત્વ ધરાવે છે, કારણ કે તે હિંદ મહાસાગર અને દક્ષિણ ચીન સમુદ્રને જોડે છે. આંદામાન અને નિકોબાર ટાપુઓની નજીક હોવાને કારણે ભારત અહીં દેખરેખ અને નિયંત્રણ વધારી શકે છે.

આખરે, સ્પષ્ટ છે કે આજના સમયમાં વૈશ્વિક શક્તિનો ખેલ ફક્ત જમીન પર નહીં, પરંતુ સમુદ્રમાં પણ રમાઈ રહ્યો છે. ચીન અને ભારત બંને તેમની દરિયાઈ શક્તિ ઝડપથી વધારી રહ્યા છે, અને આવનારા સમયમાં વૈશ્વિક રાજકારણમાં તેમની ભૂમિકા વધુ મહત્વપૂર્ણ બનવાની શક્યતા છે.