Stroke Symptoms : માત્ર થાક સમજીને અવગણતા નહીં, શરીરમાં આ 6 સંકેત જીવલેણ સાબિત થઈ શકે!

સ્ટ્રોક એક ગંભીર તબીબી કટોકટી છે. તેની સારવાર શરૂ કરવામાં થતો થોડો વિલંબ પણ દર્દીના જીવન માટે જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. મગજને લોહી અને ઓક્સિજન પહોંચાડતી રક્તવાહિનીમાં અવરોધ સર્જાવાથી અથવા રક્તવાહિની ફાટી જવાથી સ્ટ્રોક આવે છે. પરિણામે મગજના કોષોને પૂરતા પ્રમાણમાં ઓક્સિજન મળતો નથી અને તેઓ ઝડપથી મૃત્યુ પામવા લાગે છે.

મુંબઈની સર એચ.એન. રિલાયન્સ ફાઉન્ડેશન હોસ્પિટલના ન્યુરોઇન્ટરવેન્શનલ સર્જરી વિભાગના ડિરેક્ટર ડૉ. વિપુલ ગુપ્તા જણાવે છે કે, જો સમયસર સારવાર ન મળે તો દર્દીને કાયમી લકવો, બોલવામાં અને સમજવામાં મુશ્કેલી, ચાલવામાં તકલીફ અથવા મૃત્યુ જેવી ગંભીર પરિસ્થિતિનો સામનો કરવો પડી શકે છે.

સ્ટ્રોકમાં સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે દર્દીઓ અને તેમના પરિવારજનો ઘણીવાર શરૂઆતનાં લક્ષણોને ગંભીરતાથી લેતા નથી. તેઓ આ લક્ષણોને સામાન્ય થાક, ચક્કર આવવા કે નબળાઈ સમજીને અવગણે છે. જોકે, આવી બેદરકારી ગંભીર પરિણામો લાવી શકે છે. ચાલો જાણીએ સ્ટ્રોક વિશેની મહત્ત્વપૂર્ણ બાબતો…

સ્ટ્રોકનાં લક્ષણો કેવી રીતે ઓળખશો? જાણો B.E. F.A.S.T. ફોર્મ્યુલા

• B – Balance (સંતુલન): અચાનક શરીરનું સંતુલન ગુમાવવું, ચક્કર આવવાં અથવા ચાલવામાં મુશ્કેલી થવી.
• E – Eyes (આંખો): અચાનક ઝાંખું દેખાવું, બેવડું દેખાવું અથવા દૃષ્ટિ ગુમાવવી.
• F – Face (ચહેરો): હસતી વખતે ચહેરાનો એક ભાગ ઢળી જવો અથવા ચહેરાની એક બાજુ હલનચલન ન થવું.
• A – Arms (હાથ): એક હાથ અથવા પગમાં અચાનક નબળાઈ આવવી કે સુન્ન થઈ જવું.
• S – Speech (વાણી): બોલવામાં મુશ્કેલી થવી, અસ્પષ્ટ બોલવું અથવા અન્ય વ્યક્તિની વાત સમજવામાં તકલીફ થવી.
• T – Time (સમય): આવાં કોઈપણ લક્ષણો દેખાય તો સમય બગાડ્યા વિના તાત્કાલિક તબીબી સહાય મેળવવી.

કેટલાક કિસ્સાઓમાં સ્ટ્રોકનાં લક્ષણો થોડા સમય બાદ આપમેળે દૂર થઈ જાય છે. પરંતુ તેનો અર્થ એવો નથી કે જોખમ ટળી ગયું છે. આ સ્થિતિને ટ્રાન્ઝિયન્ટ ઇસ્કેમિક એટેક (TIA) કહેવામાં આવે છે. તેને મોટા સ્ટ્રોકની ચેતવણીરૂપ નિશાની માનવામાં આવે છે. તેથી લક્ષણો દૂર થઈ ગયા હોય તો પણ તાત્કાલિક તબીબી તપાસ કરાવવી જરૂરી છે.

સ્ટ્રોકનાં લક્ષણો દેખાય ત્યારે શું કરવું અને શું ન કરવું?

સ્ટ્રોકનાં લક્ષણો દેખાય કે તરત જ એમ્બ્યુલન્સ બોલાવવી અથવા કટોકટીની તબીબી સહાય મેળવવી જોઈએ. દર્દીને એવી હોસ્પિટલમાં લઈ જવો જોઈએ જ્યાં સ્ટ્રોકની સારવાર માટે જરૂરી સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ હોય.

લક્ષણો કયા સમયે શરૂ થયાં હતાં અથવા દર્દી છેલ્લે ક્યારે સંપૂર્ણપણે સામાન્ય સ્થિતિમાં હતો તે સમય નોંધવો ખૂબ જ જરૂરી છે. આ માહિતીના આધારે ડૉક્ટરો સારવાર અંગે મહત્ત્વપૂર્ણ નિર્ણય લઈ શકે છે. દર્દી પોતાની મેળે સ્વસ્થ થઈ જશે તેવી રાહ જોવી નહીં. તેને ખાવા-પીવાની વસ્તુઓ, પાણી કે કોઈપણ દવા પોતાની રીતે આપવી નહીં. સ્ટ્રોક દરમિયાન ગળવાની ક્ષમતા પર અસર થઈ શકે છે, જેના કારણે ખોરાક કે પાણી શ્વાસનળીમાં જવાનો ખતરો રહે છે.

એસ્પિરિન જેવી દવાઓ પણ ડૉક્ટરની સલાહ વિના આપવી નહીં. કારણ કે સ્ટ્રોક મગજની રક્તવાહિનીમાં લોહીનો ગઠ્ઠો જામવાથી અથવા રક્તવાહિની ફાટી જવાથી થતો રક્તસ્રાવ થવાથી આવી શકે છે. આ બંને પ્રકારના સ્ટ્રોકની સારવાર અલગ-અલગ હોય છે.

આધુનિક ટેકનોલોજીથી સ્ટ્રોકની સારવારમાં નવા વિકલ્પો

તબીબી વિજ્ઞાને સ્ટ્રોકની સારવારમાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે. હવે વહેલું નિદાન અને યોગ્ય સારવાર દ્વારા મગજને થતા નુકસાનને મર્યાદિત કરી શકાય છે. સાથે જ દર્દીના સ્વસ્થ થવાની શક્યતાઓમાં પણ સુધારો થઈ શકે છે.

1. લોહીના ગઠ્ઠાને ઓગાળતી દવાઓ:

ઇસ્કેમિક સ્ટ્રોક એટલે કે લોહીનો ગઠ્ઠો જામવાને કારણે થતા સ્ટ્રોકમાં અલ્ટેપ્લેસ અને ટેનેક્ટેપ્લેસ જેવી દવાઓનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. યોગ્ય દર્દીઓમાં સામાન્ય રીતે લક્ષણો શરૂ થયાના સાડા ચાર કલાકની અંદર આ સારવાર શરૂ કરવામાં આવે છે. જોકે, તે પહેલાં મગજનું ઇમેજિંગ અને દર્દીની તબીબી સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે.

2. મિકેનિકલ થ્રોમ્બેક્ટોમી:

મગજની મોટી રક્તવાહિનીમાં લોહીનો ગઠ્ઠો જામ્યો હોય તેવા કેટલાક દર્દીઓમાં મિકેનિકલ થ્રોમ્બેક્ટોમી કરવામાં આવે છે. આ પ્રક્રિયામાં કેથેટરની મદદથી રક્તવાહિની સુધી પહોંચીને ખાસ સાધન દ્વારા લોહીનો ગઠ્ઠો બહાર કાઢવામાં આવે છે. તેનાથી મગજમાં લોહીનો પ્રવાહ ફરી શરૂ કરવામાં મદદ મળે છે.

3. મગજનું ઇમેજિંગ:

સીટી એન્જિયોગ્રાફી, સીટી પરફ્યુઝન અને એમઆરઆઈ જેવી તપાસ દ્વારા રક્તવાહિનીમાં અવરોધ, મગજને થયેલું નુકસાન અને બચાવી શકાય તેવા મગજના કોષોનું મૂલ્યાંકન કરી શકાય છે. આ તપાસના આધારે ડૉક્ટરો દર્દી માટે યોગ્ય સારવાર નક્કી કરી શકે છે.

મગજમાં રક્તસ્રાવ થાય તો પણ સમયસર સારવાર જરૂરી

દરેક સ્ટ્રોક લોહીનો ગઠ્ઠો જામવાને કારણે જ થતો નથી. કેટલાક કિસ્સાઓમાં મગજની રક્તવાહિની ફાટી જવાથી અથવા મગજમાં એન્યુરિઝમને કારણે રક્તસ્રાવ થાય છે.

આવા દર્દીઓમાં બ્લડ પ્રેશરને નિયંત્રણમાં રાખવું, જરૂરિયાત મુજબ લોહી પાતળું કરતી દવાઓની અસરને ઉલટાવવી અને સમયસર ન્યુરોસર્જિકલ અથવા એન્ડોવાસ્ક્યુલર સારવાર આપવી મહત્ત્વપૂર્ણ બની શકે છે.

સ્ટ્રોકથી બચવા માટે શું કરવું?

સ્ટ્રોકનું જોખમ ઘટાડવા માટે જીવનશૈલીમાં જરૂરી ફેરફારો કરવા ખૂબ જ જરૂરી છે. ખાસ કરીને નીચેની બાબતોનું ધ્યાન રાખવું જોઈએ.

• હાઈ બ્લડ પ્રેશરને નિયંત્રણમાં રાખો.
• ડાયાબિટીસ અને કોલેસ્ટ્રોલનું નિયમિત નિરીક્ષણ કરો.
• ધૂમ્રપાન અને તમાકુના સેવનથી દૂર રહો.
• દરરોજ નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને કસરત કરો.
• સંતુલિત અને પૌષ્ટિક આહાર લો.
• હૃદય સંબંધિત બીમારીઓની સમયસર સારવાર કરાવો.
• નિયમિત હેલ્થ ચેકઅપ કરાવતા રહો.

નિયમિત આરોગ્ય તપાસ દ્વારા સ્ટ્રોકનાં જોખમી પરિબળોને શરૂઆતના તબક્કામાં ઓળખી શકાય છે અને યોગ્ય સારવાર મેળવી શકાય છે. યાદ રાખો, સ્ટ્રોકમાં સમય જ સૌથી મહત્ત્વપૂર્ણ છે. લક્ષણો દેખાય ત્યારે એક મિનિટનો વિલંબ પણ મગજને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડી શકે છે. તેથી B.E. F.A.S.T.ના સંકેતો ઓળખો અને તાત્કાલિક તબીબી સહાય મેળવો.

બનાસકાંઠામાં PM મોદીના આગમનને લઈને દિવાળી જેવો માહોલ, દૂધ મંડળીઓ રોશનીથી ઝળહળી ઉઠી