Plastic Notes: કાગળને બદલે પ્લાસ્ટિકની નોટો, એક નોટ છાપવાનો કેટલો ખર્ચ ?

Plastic Notes: ભારતીય રિઝર્વ બેંક પ્લાસ્ટિક અથવા પોલિમર નોટ રજૂ કરવાનું વિચારી રહી છે. ચાલો જાણીએ કે એક નોટ છાપવાનો કેટલો ખર્ચ થાય છે.

Plastic Currency Notes in India

Meera Kansagara | Updated on: May 31, 2026 | 11:50 AM

Plastic Notes: ભારતીય રિઝર્વ બેંક દેશમાં પ્લાસ્ટિક અથવા પોલિમર નોટો દાખલ કરવા અંગે ગંભીરતાથી વિચાર કરી રહી છે. એવું જાણવા મળ્યું છે કે પટના અને મુંબઈમાં તાજેતરમાં આરબીઆઈ બોર્ડની બેઠકો દરમિયાન આ દરખાસ્ત પર ચર્ચા કરવામાં આવી હતી. અધિકારીઓ વધતી છાપકામ કિંમત, રોકડ પરિભ્રમણની માંગમાં વધારો અને પરંપરાગત કાગળના ચલણના ટૂંકા આયુષ્ય જેવી સમસ્યાઓના ઉકેલો શોધી રહ્યા છે.

એવી અપેક્ષા છે કે નજીકના ભવિષ્યમાં પોલિમર નોટોને લગતો એક પાયલોટ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં આવશે. આ દરમિયાન ચાલો ભારતમાં ચલણી નોટ છાપવાનો ખર્ચ અને પોલિમર નોટ છાપવાનો અંદાજિત ખર્ચ શોધીએ.

કાગળની નોટો છાપવાનો ખર્ચ કેટલો છે?

અહેવાલો દર્શાવે છે કે અલગ-અલગ નોટો માટે છાપવાનો ખર્ચ અલગ-અલગ હોય છે. ઓછી કિંમતની નોટો સામાન્ય રીતે ઓછી કિંમતની હોય છે, જ્યારે ઉચ્ચ-સુરક્ષાવાળી નોટો માટે વધુ ખર્ચાળ ઉત્પાદન પદ્ધતિઓની જરૂર પડે છે.

₹10 ની નોટ છાપવા માટે આશરે ₹1.01 ખર્ચ થાય છે. ₹20 ની નોટ છાપવા માટે આશરે ₹1 પ્રતિ નોટ ખર્ચ થાય છે. ₹50 ની નોટ છાપવા માટે આશરે ₹1.22 ખર્ચ થાય છે. ₹100 ની નોટનો ખર્ચ ઉત્પાદન સ્પષ્ટીકરણોના આધારે ₹1.20 થી ₹1.51 સુધીનો હોય છે.
₹200 ની નોટ હાલમાં છાપવા માટે સૌથી મોંઘી કાગળની નોટોમાંની એક છે, જેની કિંમત લગભગ ₹2.93 પ્રતિ નોટ છે. ઉત્પાદન ખર્ચમાં તાજેતરના ઘટાડા પછી ₹500 ની નોટ છાપવા માટે લગભગ ₹2.29 નો ખર્ચ થાય છે.

પ્લાસ્ટિક નોટ છાપવાનો અંદાજિત ખર્ચ

પોલિમર નોટો કપાસ આધારિત કાગળને બદલે ખાસ પોલીપ્રોપીલીન પ્લાસ્ટિક સબસ્ટ્રેટનો ઉપયોગ કરીને બનાવવામાં આવે છે. આ નોટોમાં નકલી નોટો અટકાવવા માટે ઘણી અદ્યતન સુવિધાઓ પણ છે, જેમ કે પારદર્શક બારીઓ, એમ્બેડેડ હોલોગ્રાફિક તત્વો અને ખાસ અદ્યતન સુરક્ષા સ્તરો.

આ પરિબળોને કારણે, પોલિમર નોટોનો પ્રારંભિક ઉત્પાદન ખર્ચ નિયમિત કાગળની નોટો કરતા આશરે 2 થી 3 ગણો વધારે હોવાનો અંદાજ છે. આનો અર્થ એ છે કે હાલમાં કાગળની નોટ છાપવા માટે ₹1 થી ₹3નો ખર્ચ થાય છે, પરંતુ તે જ મૂલ્યની પોલિમર નોટ છાપવા માટે શરૂઆતમાં પ્રતિ નોટ ₹2 થી ₹6નો ખર્ચ થઈ શકે છે.

RBI પ્લાસ્ટિક નોટો કેમ ઇચ્છે છે?

પ્રારંભિક કિંમત ઊંચી હોવા છતાં, પોલિમર નોટોના ઘણા લાંબા ગાળાના ફાયદા છે. ભારતમાં કાગળની નોટો તેમના વધુ ઉપયોગને કારણે ઝડપથી બગડે છે. ભેજ, ગંદકી, ગડી અને બેદરકારીથી હેન્ડલિંગને કારણે પણ તે નુકસાન પામે છે. ફક્ત 2025 ના નાણાકીય વર્ષમાં, આશરે 23.80 અબજ ક્ષતિગ્રસ્ત અને ગંદા કાગળની નોટો પાછી ખેંચી અને નાશ કરવી પડી હતી.

જોકે પોલિમર નોટો પાણી પ્રતિરોધક, ફાટશે પણ નહીં અને વધુ મજબૂત હોય છે. આ નોટો વિશ્વભરમાં પરંપરાગત કાગળની નોટો કરતાં ચાર થી પાંચ ગણી લાંબું આયુષ્ય ધરાવે છે.