ભારતનું UPI હવે વિદેશમાં પણ ચાલશે! NRIs સાથે વૈશ્વિક નેટવર્ક બનાવવાની તૈયારી, જાણો

ભારતનું યુનિફાઇડ પેમેન્ટ્સ ઇન્ટરફેસ (UPI) હવે દેશની સરહદો પાર પોતાની પહોંચ વધારવાની દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે. UPIનું સંચાલન કરતી નેશનલ પેમેન્ટ્સ કોર્પોરેશન ઓફ ઇન્ડિયા (NPCI) વિશ્વભરમાં વસતા ભારતીયો એટલે કે NRIs અને ભારતીય ડાયસ્પોરાને કેન્દ્રમાં રાખીને વૈશ્વિક પેમેન્ટ નેટવર્ક વિકસાવવાની યોજના બનાવી રહી છે. આ પહેલનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ભારત અને અન્ય દેશો વચ્ચે ઝડપી અને સરળ ડિજિટલ પેમેન્ટને પ્રોત્સાહન આપવાનો છે.

NPCIના CEO દિલીપ આસ્બેએ જણાવ્યું છે કે આગામી 10 વર્ષમાં 15થી 20 જેટલા બજારોમાં UPIની પહોંચ બનાવવી શક્ય બની શકે છે. તેમના મતે, ભારતીય ડાયસ્પોરા ધરાવતા દેશોમાંથી શરૂઆત કરવી વૈશ્વિક સ્તરે UPIના વિસ્તરણ માટે અસરકારક રસ્તો બની શકે છે. ભારત જે રીતે સ્થાનિક ડિજિટલ પેમેન્ટ ક્ષેત્રે આત્મનિર્ભર બન્યું છે, તેવી જ રીતે ક્રોસ-બોર્ડર પેમેન્ટમાં પણ વધુ આત્મનિર્ભર બનવાનો NPCIનો પ્રયાસ છે.

NPCI જાપાન, મલેશિયા અને બહેરીન સહિતના કેટલાક દેશો સાથે UPIના વિસ્તરણ અંગે ચર્ચા કરી રહી છે. જોકે, આવા નિર્ણયમાં સંબંધિત દેશોની સરકારો અને કેન્દ્રીય બેંકોની મંજૂરી મહત્વની રહેશે. દરેક દેશના નિયમો, નાણાકીય નીતિ અને ભૌગોલિક-રાજકીય પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને આગળની પ્રક્રિયા નક્કી કરવામાં આવશે.

વિદેશમાં UPIથી શું બદલાશે?

ભારતમાં UPIએ ડિજિટલ પેમેન્ટની રીતમાં મોટો બદલાવ લાવ્યો છે. મોબાઇલ ફોન દ્વારા બેંક ખાતામાંથી સીધા અને ઝડપથી નાણાં ટ્રાન્સફર કરવાની સુવિધાએ નાના-મોટા વ્યવહારોને સરળ બનાવ્યા છે. હવે NPCI આ જ પ્રકારની સુવિધાને આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે પહોંચાડવા માટે અન્ય દેશોની પેમેન્ટ સિસ્ટમ સાથે UPIને જોડવાની દિશામાં કામ કરી રહી છે.

આ પહેલ ખાસ કરીને એવા દેશોમાં મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે જ્યાં મોટી સંખ્યામાં ભારતીયો રહે છે અથવા જ્યાંથી ભારતમાં મોટા પ્રમાણમાં રેમિટન્સ આવે છે. NPCIની વ્યૂહરચનામાં ભારતીય ડાયસ્પોરા મહત્વનું સ્થાન ધરાવે છે. માર્ચમાં પૂરા થયેલા નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન વિદેશમાં રહેતા ભારતીયોએ ભારતમાં અંદાજે 155 અબજ ડોલરથી વધુ રકમ મોકલી હતી, જે વિશ્વમાં સૌથી વધુ રેમિટન્સમાં સામેલ છે.

NPCIના જણાવ્યા મુજબ, આગામી વર્ષોમાં ભારતીયોની આંતરરાષ્ટ્રીય મુસાફરી, વેપાર અને વિદેશમાં વસતી ભારતીયોની સંખ્યા વધશે. આવી સ્થિતિમાં સરળ અને ઝડપી ક્રોસ-બોર્ડર પેમેન્ટની માંગ પણ વધી શકે છે. UPI આ ક્ષેત્રમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે.

AI આધારિત પેમેન્ટ પર પણ નજર

UPIના આંતરરાષ્ટ્રીય વિસ્તરણની સાથે NPCI નવી ટેક્નોલોજી પર પણ ધ્યાન આપી રહી છે. દિલીપ આસ્બેએ જણાવ્યું છે કે NPCI ‘એજન્ટિક AI’ના ક્ષેત્રમાં પણ કામ કરી રહી છે. ભવિષ્યમાં ChatGPT અને Google Gemini જેવા AI પ્લેટફોર્મ દ્વારા પેમેન્ટ કરવાની શક્યતાઓ અંગે પણ વિચારણા થઈ રહી છે.

જો આવી ટેક્નોલોજી વ્યવહારમાં સફળ થાય છે, તો ભવિષ્યમાં ગ્રાહકો માટે ડિજિટલ પેમેન્ટની પ્રક્રિયા વધુ ઓટોમેટેડ અને સરળ બની શકે છે. જોકે, આ પ્રકારની સુવિધાના અમલ માટે સુરક્ષા, ગ્રાહકની મંજૂરી અને નિયમનકારી માળખું મહત્વપૂર્ણ રહેશે.

UPIના બિઝનેસ મોડેલમાં પણ ફેરફારની શક્યતા

UPIના આંતરરાષ્ટ્રીય વિસ્તરણની વચ્ચે ભારતમાં તેની સ્થાનિક વ્યવસ્થા અંગે પણ મહત્વપૂર્ણ ફેરફારની ચર્ચા ચાલી રહી છે. સંસદના નીચલા ગૃહે એવા કાયદાને મંજૂરી આપી છે, જેના કારણે બેંકો અને અન્ય પેમેન્ટ સર્વિસ પ્રોવાઇડર્સને UPI વ્યવહારો પર ચાર્જ વસૂલવાની મંજૂરી મળી શકે છે.

જોકે, નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે NPCIએ હજુ સુધી કોઈ ચોક્કસ ચાર્જ અંગે નિર્ણય લીધો નથી. તેથી UPI વ્યવહારો પર ફી ક્યારે અને કેવી રીતે લાગુ થશે તે અંગે હજુ અંતિમ સ્પષ્ટતા બાકી છે.

વૈશ્વિક પેમેન્ટ ક્ષેત્રમાં ભારતની વધતી ભૂમિકા

હાલમાં UPIની હાજરી સિંગાપોર, ફ્રાન્સ અને સંયુક્ત આરબ અમીરાત સહિતના અનેક દેશોમાં જોવા મળે છે. કેટલાક દેશો સાથે UPI દ્વારા રેમિટન્સ અને અન્ય પ્રકારના ક્રોસ-બોર્ડર પેમેન્ટની સુવિધા પણ ઉપલબ્ધ છે. NPCI હવે આ નેટવર્કને વધુ દેશોમાં વિસ્તૃત કરવાની તૈયારીમાં છે.

NPCIની સ્થાપના ભારતીય રિઝર્વ બેંક અને દેશની બેંકો દ્વારા કરવામાં આવી હતી અને તે ભારતના રિટેલ પેમેન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. UPI ઉપરાંત NPCI RuPay કાર્ડ નેટવર્કનું પણ સંચાલન કરે છે.

ભારતની પેમેન્ટ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ અન્ય દેશો પણ પોતાની ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમ વિકસાવવા માટે કરી રહ્યા છે. નામિબિયા અને પેરુ સહિતના દેશોમાં NPCIની ટેક્નોલોજી સાથે જોડાયેલી પહેલ જોવા મળી છે, જ્યારે અન્ય વિકાસશીલ દેશો માટે પણ આવી ટેક્નોલોજી ઉપલબ્ધ કરાવવાના પ્રયાસો થઈ રહ્યા છે.

પેમેન્ટ સિસ્ટમમાં આત્મનિર્ભર બનવા તરફ ભારત

વિશ્વભરમાં દેશો પોતાની પેમેન્ટ સિસ્ટમ પર વધુ નિયંત્રણ મેળવવા માંગે છે. રશિયાને SWIFT સિસ્ટમમાંથી દૂર કરવામાં આવ્યા બાદ વૈશ્વિક નાણાકીય વ્યવસ્થામાં પેમેન્ટ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની વ્યૂહાત્મક મહત્વતા વધુ સ્પષ્ટ થઈ છે.

દિલીપ આસ્બેના જણાવ્યા પ્રમાણે, કોઈપણ સરકાર મહત્વપૂર્ણ નાણાકીય વ્યવસ્થા માટે અન્ય દેશોની પેમેન્ટ સિસ્ટમ પર વધુ પડતી નિર્ભરતા રાખવા માંગતી નથી. આ પરિસ્થિતિમાં UPI માત્ર ભારતની ડિજિટલ પેમેન્ટ સિસ્ટમ તરીકે નહીં, પરંતુ વૈશ્વિક સ્તરે વિકલ્પરૂપ ટેક્નોલોજી તરીકે પણ પોતાની ઓળખ બનાવવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યું છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય સ્તરે UPIનો વિસ્તાર સફળ થાય છે તો ભારતીય પ્રવાસીઓ, NRIs, વેપારીઓ અને ભારતમાં નાણાં મોકલતા લોકો માટે ક્રોસ-બોર્ડર પેમેન્ટ વધુ ઝડપી, સરળ અને સુવિધાજનક બની શકે છે. આગામી વર્ષોમાં UPI ભારતના ડિજિટલ પેમેન્ટ મોડલને વૈશ્વિક સ્તરે પહોંચાડવામાં કેટલું સફળ થાય છે, તેના પર દુનિયાની નજર રહેશે.