રેલવેનું ‘PRS’ સિસ્ટમ શું છે, જેના આધારે મળે છે કન્ફર્મ અને RAC સીટ? જાણો ટિકિટ બુકિંગ પાછળનું ગણિત

IRCTC એપ કે રેલવે કાઉન્ટર પરથી સ્લીપર કે AC ટિકિટ બુકિંગ, ચાર્ટિંગ અને RAC ક્લિયરન્સ જેવી તમામ પ્રક્રિયાઓ કેવી રીતે થાય છે? જાણો ભારતીય રેલવેના સૌથી મોટા ‘પેસેન્જર રિઝર્વેશન સિસ્ટમ’ (PRS) વિશે.

Sachin Agrawal | Updated on: Oct 08, 2026 | 10:06 PM

રેલવે કાઉન્ટર કે IRCTC એપ પરથી સ્લીપર અથવા એસી કોચની ટિકિટ બુક કરવી હોય, રિઝર્વ ટિકિટ કેન્સલ કરવી હોય, ટ્રેનોમાં સીટોની ઉપલબ્ધતા તપાસવી હોય કે પછી જ્યારે ટ્રેનનો ચાર્ટ તૈયાર કરવામાં આવે ત્યારે આ બધું જ રેલવેના એક વિશાળ અને જટિલ પ્લેટફોર્મ દ્વારા થાય છે. જેને PRS કહેવામાં આવે છે.

રેલવે હેઠળ ઘણી શ્રેણીની ટિકિટો બુક થાય છે, જેમાં સ્લીપર, ચેર કાર, 3AC, 2AC અને 1AC જેવી કેટેગરીની ટિકિટો સામેલ છે. આ તમામ ટિકિટો આરક્ષિત એટલે કે રિઝર્વ સીટ માટે હોય છે. રેલવે ટ્રેનોમાં આ રિઝર્વેશન માટે જે સિસ્ટમ હેઠળ મુસાફરોને કન્ફર્મ, RAC અને વેટિંગ ટિકિટ ફાળવવામાં આવે છે, તેને PRS કહે છે.

PRS નો અર્થ થાય છે ‘પેસેન્જર રિઝર્વેશન સિસ્ટમ’ (Passenger Reservation System). અહીં એ સમજવું જરૂરી છે કે PRS દ્વારા તમામ પ્રકારની ટિકિટો બુક થઈ શકતી નથી; એટલે કે આ માત્ર રિઝર્વેશન માટે જ છે. જે ટ્રેનો અથવા જે ડબ્બાઓમાં રિઝર્વ સીટની વ્યવસ્થા હોય, PRS થી ફક્ત તે જ ટ્રેનો અને ડબ્બાઓ માટે ટિકિટ બુક કરી શકાય છે, પછી ભલે તમને કન્ફર્મ ટિકિટ મળે, RAC મળે કે પછી વેટિંગ ટિકિટ મળે.

હવે સવાલ એ થાય કે સામાન્ય પેસેન્જર ટ્રેનો કે જનરલ ડબ્બાઓની ટિકિટ કઈ સિસ્ટમ હેઠળ મળે છે? તેના માટે અલગથી UTS એટલે કે ‘અનરિઝર્વ્ડ ટિકિટિંગ સિસ્ટમ’ (Unreserved Ticketing System) હોય છે. PRS દ્વારા માત્ર આરક્ષિત સીટોનું જ બુકિંગ શક્ય બને છે.

PRS દ્વારા કેવી રીતે બુક થાય છે ટિકિટ?

દરરોજ લાખો લોકોને વિવિધ સ્થળોએ જવા માટે અલગ-અલગ કોચમાં રિઝર્વ સીટ બુક કરવાની જરૂર પડતી હોય છે. તેમાંથી કેટલાક 3AC માટે બર્થ બુક કરે છે, તો કેટલાક 2AC અને 1AC માટે, કેટલાક સ્લીપર માટે તો કેટલાક માત્ર બેસવાની સગવડ ધરાવતી ચેર કાર માટે. રોજેરોજ લાખો મુસાફરોને જુદી જુદી ટ્રેનોના અલગ અલગ કોચમાં સીટ ફાળવવાની જવાબદારી PRS ની હોય છે.

રેલવેનું PRS એક કમ્પ્યુટર આધારિત ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ છે. તેનો ઉપયોગ માત્ર રિઝર્વ ટિકિટોના બુકિંગ પૂરતો જ સીમિત નથી; ટિકિટ કેન્સલેશન, સીટની ઉપલબ્ધતા અને ચાર્ટ તૈયાર કરવા માટે પણ આનો જ ઉપયોગ થાય છે. એટલે કે જ્યારે આપણે સિનિયર સિટીઝન ક્વોટા કે મહિલા ક્વોટામાંથી રિઝર્વેશન કરાવીએ છીએ, ત્યારે પણ આપણને PRS હેઠળ જ કન્ફર્મ સીટ મળે છે. જ્યારે છેલ્લી ઘડીએ RAC ટિકિટ કન્ફર્મ થાય છે ત્યારે તે પ્રક્રિયા પણ PRS દ્વારા જ સંચાલિત થાય છે.

PRS એક અત્યંત જટિલ અને સુવ્યવસ્થિત અલ્ગોરિધમ પર કામ કરે છે. આ જ કારણ છે કે તેના દ્વારા કન્ફર્મ, RAC, સિનિયર સિટીઝન, મહિલાઓ માટેના વિશેષ ક્વોટા તેમજ વિવિધ પ્રકારની વેટિંગ લિસ્ટનું સંચાલન શક્ય બને છે.

PRS ને સેન્ટર ફોર રેલવે ઇન્ફોર્મેશન સિસ્ટમ્સ (CRIS) દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવ્યું છે. PRS ના માધ્યમથી રોજેરોજ લાખો લોકોની રેલવે મુસાફરી સરળ બને છે. લોકોને કન્ફર્મ ટિકિટ મળી રહે છે અને ચાર્ટ બન્યા બાદ ન થયેલી વેટિંગ ટિકિટ આપોઆપ કેન્સલ થઈ જાય છે. સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, રેલવે કાઉન્ટર પર ટિકિટ બુક કરાવવાથી લઈને IRCTC ની એપ દ્વારા ઓનલાઇન રિઝર્વ ટિકિટ બુક કરવા સુધીનું તમામ કાર્ય PRS ના વિશાળ નેટવર્કને આભારી છે.

વર્ષ 1986માં મેન્યુઅલ રિઝર્વેશન કાઉન્ટર્સનું સ્થાન લેવાથી માંડીને આજના ઓનલાઇન અને મોબાઇલ ટિકિટ બુકિંગને સપોર્ટ કરવા સુધીની લાંબી સફર PRS એ સફળતાપૂર્વક ખેડી છે. ભારતીય રેલવે નેટવર્કમાં રિઝર્વ ટિકિટોના સંચાલન માટેનું આ એક કેન્દ્રીય કમ્પ્યુટરાઇઝ્ડ પ્લેટફોર્મ છે અને તે વિશ્વના સૌથી મોટા પેસેન્જર રિઝર્વેશન પ્લેટફોર્મ્સમાંનું એક છે.