એક જ શહેર, એક જ હવા, છતાં AQI અલગ-અલગ કેમ? સમજો CPCB અને IQAir વચ્ચેનો તફાવત તેમજ પ્રદૂષણ માપવાની પદ્ધતિ

દિલ્હી-NCR માં CPCB અને IQAir ના AQI માં જોવા મળતો તફાવત હવાની ગુણવત્તા માપવા અને તેને ઇન્ડેક્સમાં રૂપાંતરિત કરવાની અલગ-અલગ પદ્ધતિઓને કારણે હોય છે. ભારતમાં 8 પ્રદૂષકો અને 24 કલાકની સરેરાશ પર આધારિત રાષ્ટ્રીય AQI છે, જ્યારે IQAir અમેરિકન સ્કેલ પર કામ કરે છે.

વાયુ પ્રદૂષણની સ્થિતિ જાણવા માટે લોકો કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ (CPCB) ના એક્યુઆઈ (AQI) સાથે સ્વિટ્ઝર્લેન્ડની કંપની IQAir ના આંકડા પણ જુએ છે. ઘણી વખત એક જ સમયે બંનેના AQI માં મોટો તફાવત જોવા મળે છે.

આનું કારણ હવાની ગુણવત્તા નથી, પરંતુ તેને માપવા અને ઇન્ડેક્સમાં ફેરવવાની અલગ-અલગ રીત છે. ભારતમાં CPCB કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રાલય દ્વારા તૈયાર કરાયેલા ફ્રેમવર્ક પર રાષ્ટ્રીય AQI તૈયાર કરે છે, જ્યારે IQAir અમેરિકન AQI સ્કેલનો ઉપયોગ કરે છે. બંને પ્રણાલીઓમાં પ્રદૂષણ માપવાનો સમયગાળો અને મોનિટરિંગ સ્ટેશનોના આંકડાને જોડવાની રીત પણ અલગ છે.

ભારતમાં આઠ પ્રદૂષકોથી નક્કી થાય છે AQI

ભારતમાં રાષ્ટ્રીય AQI ની શરૂઆત વર્ષ 2014 માં થઈ હતી. આ અંતર્ગત પીએમ 2.5 (PM 2.5), પીએમ 10 (PM 10), નાઇટ્રોજન ડાયોક્સાઇડ, સલ્ફર ડાયોક્સાઇડ, કાર્બન મોનોક્સાઇડ, ઓઝોન, એમોનિયા અને લેડના ડેટાનો ઉપયોગ થાય છે. દરેક પ્રદૂષકની માત્રાને નિર્ધારિત ધોરણોના આધારે અલગ-અલગ સબ-ઇન્ડેક્સમાં ફેરવવામાં આવે છે. આમાં જે પ્રદૂષકનો સબ-ઇન્ડેક્સ સૌથી વધુ હોય, તે જ તે મોનિટરિંગ સેન્ટરનો મુખ્ય AQI બને છે. એટલે કે તમામ પ્રદૂષકોની સરેરાશ કાઢીને AQI નક્કી કરવામાં આવતો નથી. AQI માટે ઓછામાં ઓછા ત્રણ પ્રદૂષકોનો ડેટા હોવો જરૂરી છે. PM 2.5 અને PM 10 માટે સામાન્ય રીતે 24 કલાકની સરેરાશ લેવામાં આવે છે, જ્યારે કાર્બન મોનોક્સાઇડ અને ઓઝોન માટે આઠ કલાકની સરેરાશનો ઉપયોગ થાય છે.

ભારતમાં AQI ની કેટલી કેટેગરી છે?

ભારતમાં AQI ની છ કેટેગરી નિર્ધારિત કરવામાં આવી છે: શૂન્યથી 50 સુધી ‘સારું’ (Good), 51 થી 100 ‘સંતોષકારક’ (Satisfactory), 101 થી 200 ‘મધ્યમ’ (Moderate), 201 થી 300 ‘ખરાબ’ (Poor), 301 થી 400 ‘ખૂબ ખરાબ’ (Very Poor) અને 401 થી 500 ‘ગંભીર’ (Severe) કેટેગરી ગણાય છે.

IQAir અમેરિકન સ્કેલ પર આપે છે આંકડા

• IQAir અમેરિકન પર્યાવરણ સંરક્ષણ એજન્સી (US EPA) ના AQI સ્કેલનો ઉપયોગ કરે છે. આમાં છ પ્રદૂષકોના આંકડા પરથી ઇન્ડેક્સ તૈયાર થાય છે. કંપની સરકારી મોનિટરિંગ સ્ટેશનો સાથે ઓછા ખર્ચવાળા સેન્સર્સમાંથી મળેલા ડેટાનો પણ ઉપયોગ કરે છે.
• તેનું ‘AQI પ્લસ’ મુખ્યત્વે છેલ્લા એક કલાકના સરેરાશ પ્રદૂષણ સ્તર પર આધારિત છે. શહેરનો આંકડો તૈયાર કરવા માટે મોનિટરિંગ સ્ટેશનોના પ્રતિ કલાકના પ્રદૂષણ સ્તરની મધ્ય કિંમત (Median) લેવામાં આવે છે.
• IQAir એ મે 2024 થી યુએસ AQI ના સુધારેલા ધોરણો લાગુ કર્યા છે. જેમાં PM 2.5 માટે સારી શ્રેણીની ઉપલી મર્યાદા 12 થી ઘટાડીને 9 માઇક્રોગ્રામ પ્રતિ ઘનમીટર કરી દેવામાં આવી છે.

સરેરાશ સમયગાળો અને સ્કેલ બદલવાથી નંબર બદલાય છે

બંને સિસ્ટમ વચ્ચેનો સૌથી મોટો તફાવત પ્રદૂષણની માત્રાને AQI માં રૂપાંતરિત કરવાના માપદંડો અને સરેરાશ સમયગાળાનો છે. ભારતમાં PM 2.5 અને PM 10 માટે 24 કલાકની સરેરાશ મહત્વપૂર્ણ છે, જ્યારે IQAir નું AQI પ્લસ એક કલાકના ડેટા પર વધુ આધાર રાખે છે. તેથી પ્રદૂષણ ઝડપથી વધે કે ઘટે ત્યારે IQAir નો આંકડો તરત જ બદલાય છે, જ્યારે ભારતીય AQI માં ફેરફાર તેની સરખામણીએ પ્રમાણમાં ધીમે દેખાય છે.

પાકિસ્તાનમાં કેવી રીતે ઉજવાય છે દિવાળી? મીઠીના બજારમાં ફટાકડાથી લઈને પૂજાના સામાન સુધી બધું જ જુઓ !