ભારતમાં મોટાભાગની મહિલાઓ કામ કેમ નથી કરતી ?

કાગળ પર ભારતની આર્થિક પ્રગતિની તસવીર ખૂબ જ શાનદાર દેખાય છે. પિરિયોડિક લેબર ફોર્સ સર્વે (PLFS) અનુસાર, ભારતમાં મહિલાઓનો કાર્યબળમાં ભાગીદારી દર માત્ર છ વર્ષમાં લગભગ બમણો થયો છે. વર્ષ 2017-18માં આ દર 23.3 ટકા હતો, જે વર્ષ 2023-24માં વધીને 41.7 ટકા થયો હતો. ઝડપથી જોવામાં આવે તો આ આંકડો ભારતીય મહિલાઓ માટે મોટી પ્રગતિ દર્શાવે છે. પરંતુ ઊંડાણપૂર્વક તપાસ કરવામાં આવે તો એક વધુ જટિલ તસવીર સામે આવે છે.

મહિલાઓના રોજગારના આંકડામાં વધારો કેમ થયો?

મહિલાઓની કાર્યબળમાં ભાગીદારી વધવાનું મુખ્ય કારણ નવી પગારદાર નોકરીઓ અથવા મહિલાઓ દ્વારા ચલાવવામાં આવતા નવા વ્યવસાયો નથી. તેના બદલે, આ વધારો મોટાભાગે સ્વરોજગાર નામની શ્રેણીમાંથી આવ્યો છે. આ શ્રેણીમાં પણ પારિવારિક વ્યવસાયમાં અવેતન મદદગાર તરીકે કામ કરતી મહિલાઓનો મોટો હિસ્સો છે. ગ્રામીણ ભારતમાં કામ કરતી તમામ મહિલાઓમાંથી 42.3 ટકા મહિલાઓ આ જ શ્રેણીમાં આવે છે.

આ મહિલાઓ વાસ્તવિક કામ કરે છે, ઘણી વખત દિવસના અનેક કલાકો સુધી, પરંતુ તેમને પોતાના કામ માટે અલગથી કોઈ સીધું વેતન મળતું નથી. આ જ સમયગાળા દરમિયાન પગારદાર નોકરીઓ અને દૈનિક મજૂરીનાં કામમાં મહિલાઓનો હિસ્સો વાસ્તવમાં ઘટ્યો છે. આથી, વર્તમાન સ્થિતિને પ્રામાણિક રીતે સમજવાની એક રીત એ છે કે હવે પહેલાં કરતાં વધુ ભારતીય મહિલાઓના કામને રોજગારના આંકડામાં સ્થાન મળી રહ્યું છે. પરંતુ તેમાંથી ઘણી ઓછી મહિલાઓને પોતાના કામ માટે અલગથી પૈસા મળી રહ્યા છે.

મહિલાઓ ઘરકામ અને સંભાળ પાછળ કેટલો સમય વિતાવે છે?

મહિલાઓને પગારદાર રોજગાર કેમ ઓછો મળે છે. તે સમજવામાં બીજો એક આંકડો મદદરૂપ થાય છે. ભારતના ટાઇમ યુઝ સર્વે અનુસાર, મહિલાઓ દરરોજ સરેરાશ 305 મિનિટ એટલે કે પાંચ કલાકથી થોડો વધુ સમય ઘરકામ અને સંભાળ સંબંધિત અવેતન પ્રવૃત્તિઓમાં વિતાવે છે. તેની સરખામણીમાં પુરુષો આ જ પ્રવૃત્તિઓ પાછળ દરરોજ લગભગ 163 મિનિટ વિતાવે છે. જે મહિલાઓ કરતાં અડધાથી પણ ઓછો સમય છે.

આ જ સર્વે અનુસાર, માત્ર 25 ટકા મહિલાઓએ જણાવ્યું હતું કે તેમણે દિવસ દરમિયાન પગારદાર કામમાં ભાગ લીધો હતો. તેની સામે પુરુષોમાં આ આંકડો 75 ટકા હતો. આ બંને હકીકતોને સાથે મૂકવામાં આવે તો તસવીર સ્પષ્ટ થાય છે. મોટાભાગની ભારતીય મહિલાઓ પહેલેથી જ કામ કરી રહી છે અને ઘણી વખત દરરોજ અનેક કલાકો સુધી કામ કરે છે. મૂળ સવાલ ક્યારેય એ નહોતો કે મહિલાઓ કામ કરે છે કે નહીં.

અસલી સવાલ એ છે કે શું તેમના કામ માટે તેમને વળતર મળે છે? શું તેમના કામને ઓળખવામાં આવે છે? અને શું તેમના પરિવાર, નોકરીદાતાઓ તથા દેશના સત્તાવાર આંકડાઓમાં તેમના કામને ખરેખર કામ તરીકે ગણવામાં આવે છે?

મહિલાઓનું કામ ઘણીવાર ઓળખાતું કેમ નથી?

ચાલો, એક સામાન્ય પરિવારનું ઉદાહરણ લઈએ. એક મહિલા પરિવારની દુકાનનો હિસાબ રાખે છે. તે કુશળતાપૂર્વક અને જવાબદારીથી કામ કરે છે. દુકાનના વ્યવસાયમાં તેનું યોગદાન મહત્ત્વપૂર્ણ છે. પરંતુ જો તેના પતિને પૂછવામાં આવે કે તેની પત્ની શું કરે છે, તો કદાચ તે હજી પણ કહેશે કે “તે કામ કરતી નથી.” આવું એટલા માટે થઈ શકે છે, કારણ કે તેના કામના બદલામાં અલગથી કોઈ પગાર ચૂકવવામાં આવતો નથી.

અર્થતંત્ર મોટાભાગે આવા જ શ્રમના આધારે ચાલે છે. પરંતુ આ કામને ભાગ્યે જ યોગ્ય રીતે ગણવામાં આવે છે, તેની કદર કરવામાં આવે છે અથવા તેના માટે સીધું વેતન ચૂકવવામાં આવે છે. આ માત્ર સંસ્કૃતિ કે પરંપરાની વાત નથી, જોકે બંનેની ભૂમિકા છે. આ મજબૂરીની પણ કહાની છે. ઘણી મહિલાઓ સ્વરોજગાર અથવા પરિવારના વ્યવસાયમાં અવેતન કામ એટલા માટે નથી કરતી કે આ તેમની પહેલી પસંદગી છે.

પરંતુ સુરક્ષાની ચિંતા, ઘરકામની જવાબદારીઓ, બાળકોની સંભાળ અને આસપાસ યોગ્ય નોકરીઓની અછતને કારણે તેમની પાસે વાસ્તવિક વિકલ્પો મર્યાદિત રહી જાય છે. મહિલાઓની વધતી કાર્યબળ ભાગીદારીનો અભ્યાસ કરનારા સંશોધકોએ પણ ધ્યાન દોર્યું છે કે આ આંકડાને આગળ વધારતા કામમાંથી ઘણીવાર ખૂબ જ ઓછી આવક મળે છે. તેનું એક કારણ એ છે કે આ કામ હંમેશાં નવી આર્થિક તકોમાંથી ઊભું થતું નથી, પરંતુ ઘણી વખત મજબૂરીમાંથી જન્મે છે.

શું મહિલાઓની વધતી કાર્યબળ ભાગીદારી ખરેખર પ્રગતિ છે?

આનો અર્થ એવો નથી કે ભારતીય મહિલાઓ ખોટા નિર્ણયો લઈ રહી છે અથવા પરિવારો જાણીજોઈને તેમની સાથે અન્યાય કરી રહ્યા છે. મોટાભાગના પરિવારો સુરક્ષા, બાળકોની સંભાળ અને આસપાસ ઉપલબ્ધ નોકરીઓ જેવી વાસ્તવિક મર્યાદાઓ વચ્ચે રહીને નિર્ણય લે છે. પરંતુ જે આંકડાને પ્રગતિ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે, તેને સંપૂર્ણ સફળતાની કહાની માની લેતાં પહેલાં તેની ઊંડાણપૂર્વક તપાસ કરવી જરૂરી છે.

મહિલાઓના કાર્યબળમાં ભાગીદારી દરમાં વધારો થવો એ પોતે જ એ વાતનો પુરાવો નથી કે વધુ મહિલાઓને સુરક્ષિત, પગારદાર અને સન્માનજનક રોજગાર મળ્યો છે. કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં તેનો અર્થ માત્ર એટલો હોઈ શકે છે કે મહિલાઓ જે અવેતન કામ વર્ષોથી કરતી આવી છે, તેને હવે સત્તાવાર આંકડાઓમાં સ્થાન મળવા લાગ્યું છે. આ પણ એક પ્રકારની પ્રગતિ છે, પરંતુ તે હેડલાઇનમાં દેખાતા આંકડા કરતાં ઘણી નાની અને વધુ નાજુક છે.

સૌથી મોટો સવાલ: મહિલાઓને પોતાના નામે કેટલું વેતન મળે છે?

આગલી વખતે જ્યારે ભારતમાં મહિલાઓની કાર્યબળ ભાગીદારી વધવાના આંકડાની ઉજવણી કરવામાં આવે, ત્યારે તાળીઓ પાડતાં પહેલાં એક સવાલ પૂછવો જરૂરી છે. જે મહિલાઓને હવે કામ કરતી ગણવામાં આવે છે, તેમાંથી ખરેખર કેટલી મહિલાઓને પોતાના નામે અને પોતાના હાથમાં વેતન મળે છે? આ સવાલ માત્ર રોજગારના આંકડાઓનો નથી. તે મહિલાઓની આર્થિક સ્વતંત્રતા, તેમના કામની ઓળખ અને સમાજમાં તેમના યોગદાનને યોગ્ય મહત્ત્વ આપવાનો પણ છે. જ્યાં સુધી મહિલાઓના કામને યોગ્ય વેતન, માન્યતા અને સન્માન નહીં મળે, ત્યાં સુધી માત્ર કાર્યબળમાં ભાગીદારીના વધતા આંકડાને સંપૂર્ણ આર્થિક સશક્તિકરણનો પુરાવો માનવો યોગ્ય નહીં ગણાય.

સ્ત્રોત : પિરિયોડિક લેબર ફોર્સ સર્વે (PLFS), આંકડા અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય, ભારત સરકાર — વર્ષ 2017-18 અને 2023-24ના તુલનાત્મક આંકડા. ટાઇમ યુઝ સર્વે 2024, આંકડા અને કાર્યક્રમ અમલીકરણ મંત્રાલય, ભારત સરકાર. બીહાઇન્ડબોક્સ (Behind the Box) અને CEDA, અશોકા યુનિવર્સિટી — ભારતમાં મહિલાઓની વધતી કાર્યબળ ભાગીદારીના લિંગ આધારિત વલણ અંગેનું વિશ્લેષણ.

આ પણ વાંચો, ભારત સહિત, સમગ્ર વિશ્વમાં બેરોજગારી કઈ રીતે માપવામાં આવે,જાણો