ભારતીય રેલવેમાં સસ્તી મુસાફરીની કિંમત કોણ ચૂકવે છે?
ભારતીય રેલવે દર વર્ષે કરોડો મુસાફરોને સસ્તી મુસાફરીની સુવિધા આપે છે, પરંતુ આ મુસાફરીનો વાસ્તવિક ખર્ચ ટિકિટના ભાડા કરતાં ઘણો વધારે છે. 2023-24માં મુસાફર ભાડા પર રૂ. 60,466 કરોડની સબસિડી આપવામાં આવી હતી. આખરે આ સબસિડીનો બોજ કોણ ઉઠાવે છે? માલવાહક ટ્રેનોની આવક, સામાન્ય મુસાફરોની સુવિધા અને રેલવેની આર્થિક સ્થિતિ વચ્ચેનું રસપ્રદ ગણિત સમજાવતો વિશેષ અહેવાલ.

શુક્રવારની એક રાત હતી. લાંબા અંતરની એક ટ્રેનના જનરલ ડબ્બામાં પાંચ સભ્યોનો પરિવાર ત્રણ જણ બેસી શકે તેવી બેઠક પર માંડમાંડ ગોઠવાઈને બેઠો છે. પિતાએ ઘૂંટણ વચ્ચે એક લોખંડની પેટી પકડી રાખી છે. માતાના ખોળામાં બાળક છે અને પગ પાસે રોટલીની પોટલી પડી છે. તેમનો દસ વર્ષનો મોટો દીકરો બારી પાસે કાચ પર નાક અડાડીને બહાર જોઈ રહ્યો છે. પરિવાર એક પિતરાઈ ભાઈના લગ્નમાં જઈ રહ્યો છે. તેમનું ગંતવ્ય હજુ અગિયાર કલાક દૂર છે. આજે સવારે ખરીદેલી ટિકિટો માટે તેમણે ઠીકઠીક રકમ ચૂકવી છે, એવું તેમને લાગે છે. પરંતુ પરિવારના કોઈ સભ્યને ખબર નથી કે આ મુસાફરીના વાસ્તવિક ખર્ચનો અડધાથી થોડો વધુ હિસ્સો જ તેમણે ચૂકવ્યો છે.
રેલવેમાં મળતી સબસિડી
ટ્રેનની ટિકિટ એક સામાન્ય બિલ જેવી લાગે છે. પરંતુ આ એવા થોડા બિલોમાંની એક છે. જેની પાછળનો વાસ્તવિક ખર્ચ આપણે જાણ્યા વિના જ ચૂકવી દઈએ છીએ. 2023-24માં ભારતીય રેલવેને મુસાફરોને તેમના ગંતવ્ય સુધી પહોંચાડવા માટે જેટલો ખર્ચ થયો હતો, તે મુસાફરો પાસેથી વસૂલવામાં આવેલા કુલ ભાડા કરતાં ઘણો વધારે હતો.
રેલવેના હિસાબમાં આ તફાવતને સબસિડી કહેવામાં આવે છે. 2023-24માં આ સબસિડીનો અંદાજ રૂ. 60,466 કરોડ હતો. સરેરાશ રીતે જોઈએ તો મુસાફરોએ મુસાફરીના વાસ્તવિક ખર્ચ કરતાં લગભગ 45 ટકા ઓછું ભાડું ચૂકવ્યું હતું. સાદી ભાષામાં સમજીએ તો, જે મુસાફરી માટે મુસાફરે રૂ. 100 ચૂકવ્યા, તેના પર રેલવેનો વાસ્તવિક ખર્ચ આશરે રૂ. 182 થયો. બાકીની રકમ કોઈક અન્ય રીતે ભરપાઈ કરવામાં આવે છે.
રેલવે દ્વારા 720 કરોડથી વધુ મુસાફરોને તેમના ગંતવ્ય સ્થાન પર પહોંચે છે
આ બાબતનું મહત્ત્વ સમજવા માટે ભારતીય રેલવેના વિશાળ કાર્યક્ષેત્ર પર નજર નાખવી જરૂરી છે. ભારતીય રેલવે દર વર્ષે 720 કરોડથી વધુ મુસાફરોને તેમના ગંતવ્ય સુધી પહોંચાડે છે. આ સંખ્યા એટલી મોટી છે કે જાણે પૃથ્વી પરની સમગ્ર વસ્તી જેટલી મુસાફરીઓ થઈ રહી હોય. અનેક પરિવારો માટે લાંબા અંતરની મુસાફરી કરવાનો રેલવે જ એકમાત્ર સસ્તો અને વ્યવહારુ વિકલ્પ છે.
આ મુસાફરીઓની વાસ્તવિક તસવીર પણ ઘણું કહી જાય છે. રેલવેના આશરે 70 ટકા ડબ્બા નોન-એસી છે અને લગભગ 78 ટકા બેઠકો પણ નોન-એસી શ્રેણીની છે. 2024-25માં અંદાજે 651 કરોડ મુસાફરોએ સામાન્ય અથવા અનારક્ષિત ટિકિટ પર મુસાફરી કરી હતી.
આનો સીધો અર્થ એ છે કે ભારતીય રેલવેમાં મોટાભાગની મુસાફરી સૌથી સામાન્ય અને સસ્તા વર્ગમાં થાય છે. તેમાં એવા લોકોનો મોટો હિસ્સો છે, જેમની પાસે મુસાફરી માટે બીજા વિકલ્પો બહુ ઓછા છે. કોઈ વિદ્યાર્થી બીજા જિલ્લામાં પરીક્ષા આપવા જઈ રહ્યો છે, કોઈ મજૂર તહેવારની ઉજવણી માટે પોતાના વતન પરત ફરી રહ્યો છે, તો કોઈ પરિવાર લગ્નપ્રસંગમાં હાજરી આપવા નીકળ્યો છે. આ તમામ લોકો એવા ભાડામાં મુસાફરી કરી રહ્યા છે, જે રેલવેના વાસ્તવિક ખર્ચને પ્રતિબિંબિત કરતું નથી.
આ તફાવતની ભરપાઈ આખરે કોણ કરે છે?
રેલવેની આર્થિક વ્યવસ્થાનો અભ્યાસ કરતા નિષ્ણાતો લાંબા સમયથી માલવાહક ટ્રેનો તરફ ધ્યાન દોરતા આવ્યા છે. કોલસો, અનાજ, સિમેન્ટ અને સ્ટીલ જેવી વસ્તુઓનું પરિવહન કરતી માલગાડીઓ રેલવે માટે તેમની પાછળ થતા ખર્ચ કરતાં વધુ આવક ઊભી કરે છે. માનવામાં આવે છે કે આ વધારાની આવકનો ઉપયોગ મુસાફર ટ્રેનોના ખર્ચને પહોંચી વળવામાં થાય છે.
જો આ સમજણ સાચી હોય, તો સસ્તી મુસાફરીનો એક હિસ્સો એ જ પાટા પર દોડતી કોલસાની માલગાડીની કમાણીમાંથી આવતો હોય છે. આ કોઈ હિસાબી ભૂલ નથી. પરંતુ ભારે માલસામાનની હેરફેરમાંથી થતી આવકનો ઉપયોગ સામાન્ય નાગરિકોની મુસાફરી સસ્તી રાખવા માટે કરવાની એક વ્યવસ્થા છે.
શું રેલવે એક સેવા તરીકે કામ કરે છે?
આ વ્યવસ્થા યોગ્ય છે કે નહીં, તે અંગે જાણકારોમાં અલગ-અલગ મત છે. બંને પક્ષ પાસે પોતાના તર્ક છે. ઓછા ભાડાના સમર્થકો માને છે કે રેલવે માત્ર નફો કમાવતી સંસ્થા નથી, પરંતુ એક જાહેર સેવા છે. તે ગામડાંઓને શહેરો સાથે જોડે છે, મજૂરોને તેમના પરિવાર સુધી પહોંચાડે છે અને વિદ્યાર્થીઓને પરીક્ષા આપવા માટે દૂરના સ્થળોએ જવાની તક આપે છે.
જો રેલવે મુસાફરીનું સંપૂર્ણ વાસ્તવિક ભાડું વસૂલવાનું શરૂ કરે, તો આ જ લોકો માટે ટ્રેનમાં મુસાફરી કરવી મુશ્કેલ બની શકે છે. ગરીબ અને સામાન્ય નાગરિકો પાસેથી નફો કમાવવાનું શરૂ કરે તો રેલવે પોતાના મૂળ હેતુથી ભટકી જશે, એવું આ પક્ષનું માનવું છે.
જ્યારે રેલવે ખોટમાં ચાલે છે ત્યારે શું થાય છે?
બીજી તરફ, સબસિડી અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરનારાઓ પણ એક મહત્ત્વપૂર્ણ મુદ્દો ઉઠાવે છે. જ્યારે મુસાફર ટ્રેનો ખોટમાં ચાલે છે, ત્યારે નવી રેલવે લાઇનો નાખવા, સુરક્ષિત સિગ્નલ વ્યવસ્થા ઊભી કરવા અને વધુ ડબ્બાઓ ઉમેરવા માટે ઉપલબ્ધ નાણાં મર્યાદિત થઈ શકે છે.
આવી સ્થિતિમાં મુસાફરોએ જે ભીડ અને અસુવિધાનો સામનો કરવો પડે છે, તેની પાછળનું એક કારણ એ પણ હોઈ શકે છે કે માંગ ઘણી વધારે છે, સુવિધાઓ મર્યાદિત છે અને ભાડું ઓછું છે.
જો મુસાફરોને આપવામાં આવતી સબસિડીની ભરપાઈ કરવા માટે માલવાહક ટ્રેનો પર વધુ ભાડું વસૂલવામાં આવે, તો પરિવહન ખર્ચ વધી શકે છે. તેના કારણે માલસામાન મોંઘો થઈ શકે છે અને વેપારીઓ રેલવેને બદલે ટ્રકો દ્વારા પરિવહન કરવાનું પસંદ કરી શકે છે. પરિણામે, જે માલવાહક વ્યવસ્થા મુસાફરોની સસ્તી મુસાફરીને ટેકો આપે છે, તે જ વ્યવસ્થા નબળી પડવાનો ભય રહે છે.
સસ્તી મુસાફરી કે સારી સુવિધા: સાચો સવાલ કયો?
આ બંને દલીલોમાંથી કોઈને પણ સંપૂર્ણપણે ખોટી કહી શકાય નહીં. હકીકતમાં, ચર્ચાનો સાચો મુદ્દો એ નથી કે સબસિડી સારી છે કે ખરાબ. મહત્ત્વનો સવાલ એ છે કે સબસિડીનો લાભ ખરેખર જરૂરિયાતમંદ લોકો સુધી પહોંચે છે કે નહીં? અને સાથે જ, મુસાફરોની વધતી સંખ્યાને પહોંચી વળવા માટે રેલવે પોતાની સુવિધાઓ અને ક્ષમતામાં પૂરતા પ્રમાણમાં વધારો કરી રહી છે કે નહીં?
આ સમગ્ર ચર્ચામાં એક એવી હકીકત છે, જેના પર બહુ ઓછું ધ્યાન આપવામાં આવે છે. સસ્તી મુસાફરી અને ટ્રેનમાં થતી ભારે ભીડ ઘણી વખત એક જ કારણનાં બે પરિણામ હોય છે.
જે ઓછું ભાડું કોઈ પરિવારને લગ્નપ્રસંગમાં હાજરી આપવા માટે મુસાફરી કરવાની તક આપે છે, એ જ ઓછું ભાડું ટ્રેનમાં મુસાફરોની સંખ્યા વધવાનું એક કારણ પણ બને છે. એટલે કે, જે સુવિધા સામાન્ય માણસ માટે આશીર્વાદરૂપ છે, તેની સાથે ભીડની સમસ્યા પણ જોડાયેલી છે.
રેલવેનો ફાયદો માત્ર મુસાફરો પૂરતો સીમિત નથી
ભાડાં અને સબસિડીની ચર્ચામાં એક બીજો મહત્ત્વનો મુદ્દો ઘણીવાર નજરઅંદાજ થઈ જાય છે. ભારતીય રેલવે મોટી સંખ્યામાં લોકોને લાંબા અંતર સુધી પહોંચાડવા માટે પરિવહનનાં સૌથી કાર્યક્ષમ માધ્યમોમાંનું એક છે. એક ભરેલી ટ્રેન એવા હજારો મુસાફરોને તેમના ગંતવ્ય સુધી પહોંચાડી શકે છે, જેમને લઈ જવા માટે રસ્તા પર મોટી સંખ્યામાં કાર અને અન્ય વાહનોની જરૂર પડે. જ્યારે વધુ લોકો રેલવે દ્વારા મુસાફરી કરે છે, ત્યારે રસ્તા પર વાહનોની સંખ્યા ઘટે છે. પરિણામે ટ્રાફિકની સમસ્યા, પ્રદૂષણ અને માર્ગ અકસ્માતોનું જોખમ ઘટાડવામાં પણ મદદ મળે છે.
રેલવેનો આર્થિક હિસાબ
જો રેલવેના આર્થિક હિસાબમાં તેની સેવાઓથી સમાજને મળતા આવા પરોક્ષ ફાયદાઓનો પણ સમાવેશ કરવામાં આવે, તો ચિત્ર કદાચ ઘણું અલગ દેખાય. પરંતુ આવા ફાયદાઓને નાણાકીય હિસાબમાં ચોક્કસ રીતે નોંધવા સરળ નથી. અંતે, બારી પાસે બેઠેલો એ દસ વર્ષનો છોકરો કાચ પર માથું ટેકવીને ઊંઘી ગયો. ટ્રેન જ્યારે તેના પિતરાઈ ભાઈના શહેર પાસે ધીમી પડી ત્યારે જ તેની આંખ ખુલી. તેણે ટિકિટના વાસ્તવિક ખર્ચ વિશે કોઈ સવાલ પૂછ્યો નહીં. હકીકતમાં, આવો સવાલ કોઈ પૂછતું પણ નથી. પરંતુ અહીં એક વિચારવા જેવો સવાલ છે કે જો તમારી મુસાફરીના ખર્ચનો એક હિસ્સો કોઈ બીજું ચૂકવી રહ્યું હોય, તો તમે કોની મુસાફરીનો ખર્ચ ઉઠાવવામાં મદદ કરી રહ્યા છો?
સ્ત્રોત : ભારત સરકારના રેલવે મંત્રાલય દ્વારા પ્રકાશિત મુસાફર પરિવહન, ડબ્બાઓ અને બેઠકોની રચના, અનારક્ષિત મુસાફરો (2024-25) તથા મુસાફર સબસિડી (2023-24) સંબંધિત નિવેદનો અને આંકડાઓ. રૂ. 182નું ઉદાહરણ સરેરાશ 45 ટકા ભાડા સબસિડીના આંકડાના આધારે કરવામાં આવેલી ગણતરી છે. માલવાહક ટ્રેનોમાંથી થતી વધારાની આવકનો ઉપયોગ મુસાફર પરિવહનને સબસિડી આપવા માટે થાય છે, એ રેલવે ક્ષેત્રના નિષ્ણાતોમાં વ્યાપકપણે સ્વીકારવામાં આવતી માન્યતા છે; તે સરકાર દ્વારા જાહેર કરાયેલો સત્તાવાર આંકડો નથી. લેખમાં વર્ણવાયેલો પરિવાર અને તેની મુસાફરીનું દૃશ્ય કાલ્પનિક છે. તે કોઈ વાસ્તવિક ઘટના કે પરિવાર પર આધારિત નથી.
આ પણ વાંચો, ખેડૂતને ટામેટાંના 10 રૂપિયા, ગ્રાહક ચૂકવે 30 રૂપિયા! આખરે વચ્ચે પૈસા કોણ કમાય છે?