અંગ્રેજોની ‘ફુટ પાડો’ ની નીતિનું પરિણામ, છેલ્લા 210 વર્ષથી સળગી રહ્યો છે લિપુલેખ વિવાદ, ફરી શરૂ થયુ રાજકીય ઘમાસાણ

કૈલાસ માનસરોવર યાત્રાએ જવાનો એક મુખ્ય માર્ગ લિપુલેખ માંથી પસાર થઈને જાય છે. જે ભારતના હિસ્સામાં આવે છે જો કે નેપાળ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોથી આ વિસ્તારને લઈને પોતાનો દાવો વ્યક્ત કરતુ રહ્યુ છે. હવે નેપાળી પીએમ બાલેન શાહે ભારત નેપાળ વચ્ચે ચાલી રહેલા આ વિવાદમાં યુકે સમક્ષ મધ્યસ્થતા કરવાની માગ મુકી છે.

જો કે બાલેન શાહની આ માગને ભારતે તુરંત જ ફગાવી દીધી છે. ભારતે નેપાળ સાથે બોર્ડર વિવાદને સુલજાવવા માટે ત્રીજા પક્ષની મધ્યસ્થતા ને સ્પષ્ટ રીતે ફગાવી છે. ભારત તરફથી આ નિવેદન એ સમયે સામે આવ્યુ છે જ્યારે નેપાળના પીએમ બાલેન શાહે હાલમાં જ કહ્યુ હતુ કે નેપાળ ભારત સાથે બોર્ડર વિવાદ ઉકેલવા માટે બ્રિટેન અને ચીનની મધ્યસ્થતા ઈચ્છે છે.

વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલે કહ્યુ કે બંને પક્ષો સીમા મુદ્દે તમામ પાસાઓનો દ્વીપક્ષીય રીતે ઉકેલ લાવી શકે છે અને ભારત નેપાળ સરહદનો લગભગ 98% ભાગ સીમાંકન કરવામાં આવી ચુક્યો છે.

એક સમયે રેપરમાંથી રાજનેતા બનેલા બાલેન શાહે રવિવારે નેપાળવી સંસદમાં કહ્યુ હતુ કે સીમા વિવાદ પર ભારત સાથે ચર્ચા ઉપરાંત નેપાળ ચીન અને બ્રિટેન પણ સંપર્કમાં છે. રવિવારે પીએમ બાલેન શાહે કહ્યુ કે આ વિવાદ ત્યારથી ચાલ્યો આવે છે જ્યારે બ્રિટન ભારતના વિસ્તારને જતો કર્યો હતો. આથી અમારુ માનવુ છે કે આ વિવાદમાં બ્રિટનને સામેલ કરવુ જોઈએ.

નેપાળ અને ભારત વચ્ચે લિપુલેખ, લિમ્પિયાધુરા અને કાલાપાની ને લઈને સેંકડો વર્ષોથી સરહદ વિવાદ રહ્યો છે. ભારત સતત કહેતુ રહેયુ છે કે આ વિસ્તાર ઉત્તરાખંડનો ભાગ છે અને આ જમીન ભારતની પાસે છે. ભારતના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા રણધીર જયસ્વાલે કહ્યુ કે અમે સીમા સાથે જોડાયેલા તમામ મુદ્દાઓ સાથે નિપટવા માટે દ્વીપક્ષીય તંત્ર સ્થાપિત કર્યુ છે. સંબંધિત તમામ પક્ષોને એ સ્પષ્ટતા હોવી જોઈએ કે ભારત અને નેપાળના દ્વીપક્ષીય મામલામાં કોઈ ત્રીજા પક્ષને સ્થાન નથી.

ક્યાંથી શરૂ થયો વિવાદ?

નેપાળના વડાપ્રધાન બાલેન્દ્ર શાહ દ્વારા સંસદમાં આપેલા નિવેદન બાદ, ભારત અને નેપાળ વચ્ચે લિપુલેખ પાસ અંગેનો વિવાદ ફરી એકવાર ચર્ચામાં આવ્યો છે. બાલેન શાહે જણાવ્યું હતું કે તેઓ બ્રિટિશ વસાહતી યુગના વિવાદોને સીધા યુનાઇટેડ કિંગડમ સાથે ઉઠાવવાનો ઇરાદો ધરાવે છે. આ મુદ્દાનો તાત્કાલિક સંદર્ભ 2026 ની કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા સાથે જોડાયેલો છે, જે ભારત અને ચીન દ્વારા સંયુક્ત રીતે સુવિધા આપવામાં આવે છે. કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા માટેના બે સ્થાપિત માર્ગોમાંથી, એક ઉત્તરાખંડના લિપુલેખ પાસમાંથી પસાર થાય છે. ભારત અને ચીન વચ્ચેના કરાર અનુસાર, બંને રાષ્ટ્રો આ યાત્રાને સુવિધા આપવા માટે સહયોગ કરે છે. દરમિયાન, નેપાળ લિપુલેખ પર પોતાનો દાવો કરતુ રહ્યુ છે.

210 વર્ષ જૂનો વિવાદ

લિપુલેખ પાસ પરનો વિવાદ તાજેતરનો નથી; તે 1816નો છે. ભારતીય, ચીની અને નેપાળી સરહદોના ત્રિ-જંકશનની નજીક સ્થિત, આ પાસ ભારતના ઉત્તરાખંડને તિબેટના પુરાંગ સાથે જોડે છે. ઘણા સમયથી, આ માર્ગ ભારત અને ચીન વચ્ચે વેપાર માટે એક માર્ગ તરીકે પણ કામ કરે છે. વધુમાં, આ માર્ગનો ઉપયોગ કૈલાસ માનસરોવર યાત્રા માટે પ્રવેશદ્વાર તરીકે થાય છે.

210 વર્ષ જૂના યુદ્ધ સાથે જોડાયેલા વિવાદના તાર

લિપુલેખ વિવાદ સુગૌલીની સંધિ સાથે જોડાયેલો છે. આ સંધિ 1816 માં એંગ્લો-નેપાળી યુદ્ધ પછી થઈ હતી અને બ્રિટિશ ભારત અને નેપાળ વચ્ચે થઈ હતી. આ સંધિ હેઠળ, કાલી નદીને બંને પક્ષો વચ્ચેની સીમા તરીકે સ્વીકારવામાં આવી હતી. આ ઘાટ અંગેના વિવાદનું મૂળ કારણ કાલી નદીના ઉદ્ગમ સ્થાન અંગેના મતભેદમાં રહેલું છે.

કાલી નદીના સ્ત્રોત પર વિવાદ

આ માર્ગની આસપાસનો વિવાદ કાલી નદીના સ્ત્રોત પરના વિવાદ સાથે અસ્પષ્ટ રીતે જોડાયેલો છે. ભારતનો દાવો છે કે નદી લિપુલેખ નજીક ઉદ્ભવે છે, જ્યારે નેપાળ દાવો કરે છે કે તેનો સ્ત્રોત લિમ્પિયાધુરા નજીક છે. 1816માં હસ્તાક્ષરિત સુગૌલી સંધિ અનુસાર, આ જ નદી ભારત અને નેપાળ વચ્ચે સીમા નક્કી કરતી સરહદ તરીકે કામ કરે છે. જો કે, 1865માં કરવામાં આવેલી સીમા ગોઠવણો પછી, સરહદ લિપુલેખની નજીક ખસેડવામાં આવી. પરિણામે, લિપુલેખ પ્રદેશ ભારતીય ક્ષેત્રમાં આવી ગયો. ભારત અને નેપાળની લગભગ 1,751 કિલોમીટરની સરહદ એકબીજા સાથે જોડાયેલી છે.

ઉત્તરાખંડમાં ધારચુલાને લિપુલેખ પાસ સાથે જોડતા રસ્તાના ઉદ્ઘઘાટન બાદ 2020 માં કાલાપાની ક્ષેત્ર અંગે તણાવ વધ્યો હતો. ત્યારબાદ, નેપાળે કાલાપાની, લિપુલેખ અને લિમ્પિયાધુરાને તેના પોતાના રાષ્ટ્રીય ક્ષેત્રના અભિન્ન ભાગો તરીકે દર્શાવતો નકશો બહાર પાડ્યો. ભારતનું માનવું છે કે કોઈપણ હાલના સરહદી વિવાદો વાતચીત દ્વારા ઉકેલવા જોઈએ. દરમિયાન, નેપાળના વડા પ્રધાન બાલેન શાહે યુકે દ્વારા મધ્યસ્થી માટે હિમાયત કરવાનું શરૂ કર્યું છે.

એ નોંધનીય છે કે લિપુલેખ 1954 થી કૈલાશ માનસરોવર યાત્રા માટે પરંપરાગત માર્ગ તરીકે સેવા આપે છે. તે સતત ભારતીય વહીવટ હેઠળ રહ્યું છે. ભારત અને ચીન વચ્ચેના યુદ્ધ બાદ, ભારતે આ ક્ષેત્રમાં તેની હાજરીને વધુ મજબૂત બનાવી. 2015 માં, ભારતે લિપુલેખને વેપાર માર્ગ તરીકે નિયુક્ત કરવાનો નિર્ણય લીધો; તે સમયે પણ નેપાળે વાંધો ઉઠાવ્યો હતો. ખરેખર, જ્યારે પણ ભારત આ વિસ્તારમાં કોઈપણ બાંધકામ પ્રવૃત્તિ હાથ ધરે છે, ત્યારે નેપાળ પોતાનો વિરોધ નોંધાવે છે. તેમ છતાં, ભારત પાસે લિપુલેખ પરના તેના દાવાને સમર્થન આપતા ઐતિહાસિક પુરાવા છે.

કેવી રીતે વધ્યો લિપુલેખ વિવાદ?

• વર્ષ 2015 માં આ વિવાદ વધુ ભડક્યો જ્યારે ભારત અને ચીને વ્યાપારને વેગ આપવા અને કૈલાશ માનસરોવર યાત્રાને સરળ બનાવવા માટે આ માર્ગ પર સહમતી દર્શાાવી.
• નેપાળે તે અંગે વાંધો ઉઠાવ્યો, અને કહ્યું કે આ પ્રદેશ અંગેના નિર્ણયો તેની સંમતિ વિના લેવામાં આવી રહ્યા છે.
• 2020 માં ભારતે ઉત્તરાખંડના ધારચુલાને લિપુલેખ સાથે જોડતા રસ્તાનું ઉદ્ઘાટન કર્યું ત્યારે તણાવ ફરી ભડક્યો.
• નેપાળે આ પગલાનો સખત વિરોધ કર્યો અને ત્યારબાદ એક નવો રાજકીય નકશો બહાર પાડીને એક ડગલું આગળ વધ્યું. આ નકશામાં કાલાપાની, લિપુલેખ અને લિમ્પિયાધુરાને તેના પ્રદેશના અભિન્ન ભાગો તરીકે દર્શાવવામાં આવ્યા હતા.
• ભારતે આ સુધારેલા નકશાને માન્યતા આપવાનો ઇનકાર કર્યો. નવી દિલ્હીએ તેને એકતરફી પગલું ગણાવ્યું, અને કહ્યું કે તેનાથી જમીની વાસ્તવિકતાઓમાં કોઈ ફેરફાર થયો નથી.
• વિવાદને વધુ વધારતા, નેપાળે આ પ્રદેશને સમાવિષ્ટ કરવા માટે તેના બંધારણમાં પણ સુધારો કર્યો. ત્યારબાદ, નેપાળની ઓલી સરકારે દેશના અપડેટ કરેલા નકશા સાથે 100 રૂપિયાની નવી નોટ છાપવાનો નિર્ણય લીધો.
• ભારતે વારંવાર આ દાવાઓને નકારી કાઢ્યા છે અને નેપાળની એકપક્ષીય અને ભૂલભરેલી કાર્યવાહીની ટીકા કરી છે.

ભગવાન શ્રીકૃષ્ણના દેહત્યાગ બાદ દ્વારકા નગરી કેવી રીતે સમુદ્રમાં સમાઈ ગઈ ? સમુદ્રમાં આવેલી સુનામી જવાબદાર કે ગાંધારીનો શ્રાપ?- વાંચો