ભારત કેટલું મોટું છે? આ સવાલનો જવાબ આપણે સામાન્ય રીતે વિસ્તાર અને વસ્તીના આંકડાથી આપીએ છીએ. પરંતુ ભારતની વિશાળતાને ખરેખર સમજવી હોય તો એક ટ્રેનની મુસાફરી વિશે વિચારો. આસામના ડિબ્રુગઢથી કન્યાકુમારી સુધી દોડતી વિવેક એક્સપ્રેસમાં જો તમે શરૂઆતથી અંત સુધી મુસાફરી કરો તો તમને ત્રણ દિવસથી વધુ સમય લાગે છે. આ દરમિયાન તમે ટ્રેનમાં જ ઊંઘશો, ખાવાનું ખાશો અને બારીની બહાર બદલાતા ભારતને જોશો. સૌથી રસપ્રદ વાત એ છે કે લગભગ 4,200 કિલોમીટરની આ મુસાફરી દરમિયાન તમે એક પણ વખત ભારતની સરહદની બહાર નહીં જાઓ.

વિવેક એક્સપ્રેસ લગભગ 8 રાજ્યોમાંથી પસાર થઈને ભારતના દક્ષિણ છેડે આવેલા કન્યાકુમારી સુધી પહોંચે છે. અહીં પહોંચ્યા બાદ જમીન જાણે દેશના નકશાના અંત સુધી પહોંચી જાય છે. ભારત મોટો દેશ છે એ આપણે બધા જાણીએ છીએ, પરંતુ તેની વાસ્તવિક વિશાળતાની કલ્પના કરવી એટલી સરળ નથી.

ભારતનો કુલ વિસ્તાર લગભગ 3.29 મિલિયન ચોરસ કિલોમીટર છે. આટલા વિશાળ વિસ્તારમાં 1.4 અબજથી વધુ લોકો રહે છે. જોકે હાલની વસ્તીના આંકડા અંદાજિત છે, કારણ કે ભારતમાં છેલ્લી વસ્તી ગણતરી 2011માં થઈ હતી અને ત્યારબાદ નવી વસ્તી ગણતરીના ચોક્કસ આંકડા ઉપલબ્ધ નથી.

એકલા ઉત્તર પ્રદેશમાં જ ત્રણ મોટા યુરોપિયન દેશો જેટલી વસ્તી

ભારતની વિશાળતાને સમજવા માટે દેશના એક રાજ્યનું ઉદાહરણ પૂરતું છે. માત્ર ઉત્તર પ્રદેશમાં જ જર્મની, ફ્રાન્સ અને સ્પેનની કુલ વસ્તી કરતાં વધુ લોકો રહે છે. એટલે કે એક ભારતીય રાજ્યની વસ્તી ત્રણ મોટા યુરોપિયન દેશોની સંયુક્ત વસ્તી કરતાં પણ વધારે છે.

ભારતમાં હાલમાં 28 રાજ્યો અને 8 કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશો છે. દેશનો ભૂગોળ પણ એટલો જ વૈવિધ્યસભર છે. અહીં એક તરફ હિમાલયના બરફથી ઢંકાયેલા વિસ્તારો છે, તો બીજી તરફ રણ, વરસાદી જંગલો અને લાંબો દરિયાકિનારો પણ છે. ઉદાહરણ તરીકે, વિસ્તારની દૃષ્ટિએ ભારતનું સૌથી મોટું રાજ્ય રાજસ્થાન છે, જ્યારે ગોવા સૌથી નાના રાજ્યોમાંનું એક છે.

એક દેશમાં બે અલગ સમયની સવાર!

ભારતની વિશાળતાનો અનુભવ માત્ર અંતર અને વસ્તીથી જ નહીં, પરંતુ સમયના તફાવતથી પણ થઈ શકે છે. ભારતનો પૂર્વથી પશ્ચિમ સુધીનો વિસ્તાર એટલો મોટો છે કે અરુણાચલ પ્રદેશમાં સૂર્યોદય થઈ ગયો હોય ત્યારે ગુજરાતમાં હજુ અંધારું હોઈ શકે છે.

આટલા મોટા દેશો સામાન્ય રીતે અલગ-અલગ ટાઈમ ઝોન રાખે છે. ઉદાહરણ તરીકે, રશિયામાં 11 અને અમેરિકામાં 6 ટાઈમ ઝોન છે. પરંતુ ભારતે સમગ્ર દેશ માટે એક જ સત્તાવાર સમય રાખ્યો છે. એટલે કે આસામના ચાના બગીચામાં કામ કરતો વ્યક્તિ અને ગુજરાતના કચ્છમાં રહેતો ખેડૂત એક જ ઘડિયાળ પ્રમાણે સમય જુએ છે, ભલે બંને જગ્યાએ સૂર્યની સ્થિતિ અલગ હોય.

યુરોપિયન યુનિયન કરતાં ઓછી જમીન, પરંતુ ત્રણ ગણાથી વધુ લોકો

જો ભારતની સરખામણી યુરોપિયન યુનિયન સાથે કરીએ તો પણ તેની વિશાળતા સમજાય છે. યુરોપિયન યુનિયનનો વિસ્તાર લગભગ 4.5 મિલિયન ચોરસ કિલોમીટર છે અને ત્યાં આશરે 450 મિલિયન લોકો રહે છે. તેની સામે ભારતનો વિસ્તાર ઓછો હોવા છતાં અહીં 1.4 અબજથી વધુ લોકો વસે છે.

યુરોપ આપણને મોટું લાગે છે કારણ કે આપણે તેને અનેક અલગ-અલગ દેશોના સમૂહ તરીકે જોઈએ છીએ. જ્યારે ભારત એક જ દેશની અંદર આટલી મોટી વસ્તી, અનેક ભાષાઓ, અલગ-અલગ સંસ્કૃતિઓ અને અનેક પ્રકારના ભૌગોલિક વિસ્તારોને સમાવે છે.

ભારતને માત્ર નકશાથી સમજવું શક્ય નથી

ભારતની વિશાળતા માત્ર તેના ચોરસ કિલોમીટર કે વસ્તીના આંકડામાં નથી. વાસ્તવિક પડકાર એ છે કે આટલા વૈવિધ્યસભર દેશને એકસાથે સમજવો. દિલ્હીનો કોઈ નિર્ણય ઓડિશાના દરિયાકાંઠે રહેતા માછીમાર, બેંગલુરુના સોફ્ટવેર એન્જિનિયર, લદ્દાખના પશુપાલક અને આસામના ચાના બગીચામાં કામ કરતા વ્યક્તિ—બધાના જીવનને અલગ રીતે અસર કરી શકે છે.

આ જ ભારતની વાસ્તવિક વિશાળતા છે. એક વ્યક્તિની સવાર અને બીજી વ્યક્તિની સવાર વચ્ચે હજારો કિલોમીટરનું અંતર હોઈ શકે છે, તેમની ભાષા, જીવનશૈલી, હવામાન અને જરૂરિયાતો અલગ હોઈ શકે છે, છતાં તેઓ એક જ દેશનો ભાગ છે.

વિવેક એક્સપ્રેસની મુસાફરી ત્રણ દિવસ બાદ કન્યાકુમારીમાં પૂરી થાય છે. મુસાફરો એક જ દેશમાં હજારો કિલોમીટરની મુસાફરી કરીને દક્ષિણ છેડે પહોંચે છે. કદાચ દરેક વ્યક્તિ આ ટ્રેનમાં મુસાફરી ન કરી શકે, પરંતુ એક વખત ભારતના નકશા પર ડિબ્રુગઢથી કન્યાકુમારી સુધી આ રૂટ આંગળીથી ટ્રેસ કરશો તો દેશની વિશાળતાનો સાચો અહેસાસ થઈ શકે છે.

અને અંતે એક સવાલ ઊભો થાય છે. જ્યારે ભારત આટલું વિશાળ અને વૈવિધ્યસભર છે, ત્યારે કોઈ કહે કે ‘ભારત આવું વિચારે છે’, ‘ભારત આવું ઈચ્છે છે’ અથવા ‘ભારત આવું કરશે’, ત્યારે તે ખરેખર કોના ભારતની વાત કરે છે?

કારની છત પર સામાન રાખવાથી માઈલેજ ઘટે છે? જાણો સત્ય, આ સ્ટોરી વાંચવા અહીં ક્લિક કરો