ભૂકંપ કેમ આવે છે? પૃથ્વીની અંદરનો સંઘર્ષ બહાર કેવી રીતે સર્જે છે પાયમાલી…સમજો આખું વિજ્ઞાન

નેપાળના દોતી જિલ્લામાં મંગળવારે મોડી રાત્રે આવેલા ભૂકંપના કારણે છ લોકોના મોત થયા હોવાના અહેવાલ છે. નેપાળની સેનાએ રાહત અને બચાવ કાર્ય શરૂ કરી દીધું છે. 6.3ની તીવ્રતાના આ ભૂકંપનું કેન્દ્ર નેપાળમાં હતું, જ્યારે તેની અસર ભારતમાં પણ જોવા મળી હતી. ઉત્તરાખંડના પિથોરાગઢમાં બુધવારે સવારે 4.3ની તીવ્રતાનો ભૂકંપ આવ્યો હતો. જો કે અહીં જાનમાલના નુકસાનના કોઈ સમાચાર નથી. પ્રશ્ન એ છે કે ભૂકંપ કેવી રીતે આવે છે?

વિશ્વના જુદા જુદા વિસ્તારોમાં દર વર્ષે આવતા ભૂકંપનું કારણ પૃથ્વીની અંદરની ઉથલપાથલ હોવાનું કહેવાય છે. એવું માનવામાં આવે છે કે વિશ્વભરમાં દર વર્ષે 20 હજારથી વધુ વખત ભૂકંપ આવે છે. પરંતુ હકીકત એ છે કે આ ભૂકંપના આંચકા લાખોની સંખ્યામાં હોય છે, પરંતુ મોટાભાગના આંચકા એટલા હળવા હોય છે કે તે સિસ્મોગ્રાફ પર નોંધાતા નથી. ચાલો ધરતીકંપ પાછળનું વિજ્ઞાન સમજવાનો પ્રયત્ન કરીએ.

ભૂકંપ કેવી રીતે આવે છે?

સામાન્ય રીતે સમજી લો કે ઉપરથી શાંત દેખાતી ધરતીની અંદર હંમેશા ઉથલ-પુથલ ચાલુ રહે છે. પૃથ્વીની અંદર હાજર પ્લેટો એકબીજા સાથે અથડાતી રહે છે, જેના કારણે દર વર્ષે ભૂકંપ આવે છે. ધરતીકંપનું વિજ્ઞાન સમજતા પહેલા આપણે પૃથ્વીની નીચે હાજર પ્લેટોની રચનાને સમજવી પડશે. ભૂસ્તરશાસ્ત્રના નિષ્ણાત અને ખાનગી યુનિવર્સિટીમાં શિક્ષક ડૉ. ગુંજન રાય કહે છે કે આપણી પૃથ્વી 12 ટેક્ટોનિક પ્લેટ પર સ્થિત છે. જ્યારે આ પ્લેટો અથડાય છે, ત્યારે જે ઊર્જા બહાર નીકળે છે તેને ભૂકંપ કહેવાય છે.

ડૉ. રાયના જણાવ્યા અનુસાર પૃથ્વીની નીચે હાજર આ પ્લેટો ખૂબ જ ધીમી ગતિએ ફરતી રહે છે. દર વર્ષે આ પ્લેટો તેમની જગ્યાએથી 4-5 મીમી ખસી જાય છે. આ દરમિયાન કોઈ પ્લેટ કોઈની પાસેથી ખસી જાય છે તો કોઈની નીચેથી સરકી જાય છે. આ દરમિયાન પ્લેટોના અથડામણને કારણે ભૂકંપ આવે છે.

ધરતીકંપનું કેન્દ્રબિંદુ શું છે?

પૃથ્વીની સપાટીની નીચેનું સ્થાન, જ્યાં ખડકો અથડાય છે અથવા તૂટી જાય છે, તેને ભૂકંપનું કેન્દ્ર અથવા ફોકસ કહેવામાં આવે છે. તેને હાઇપોસેન્ટર પણ કહેવામાં આવે છે. આ કેન્દ્રમાંથી જ ધરતીકંપની ઉર્જા તરંગોના રૂપમાં કંપનોના સ્વરૂપમાં ફેલાય છે. આ કંપન એ જ રીતે થાય છે જે રીતે શાંત તળાવમાં પત્થરો ફેંકવાથી તરંગો ફેલાય છે.

વિજ્ઞાનની ભાષામાં સમજીએ તો ધરતીકંપના કેન્દ્રને પૃથ્વીના કેન્દ્ર સાથે જોડતી રેખા પૃથ્વીની સપાટીને કાપી નાખે છે તે સ્થળને ભૂકંપનું કેન્દ્ર કહેવાય છે. નિયમો અનુસાર પૃથ્વીની સપાટી પરની આ જગ્યા ભૂકંપના કેન્દ્રની સૌથી નજીક છે.

શા માટે ખડકો તૂટે છે?

પૃથ્વી કુલ સાત પ્લોટથી બનેલી છે. ઈન્ડો-ઓસ્ટ્રેલિયન પ્લોટ્સ, નોર્થ અમેરિકન પ્લોટ્સ, પેસિફિક ઓશન પ્લોટ્સ, સાઉથ અમેરિકન પ્લોટ્સ, આફ્રિકન પ્લોટ્સ, એન્ટાર્કટિક પ્લોટ્સ, યુરેશિયન પ્લોટ્સ. પૃથ્વીની નીચે ખડકો દબાણની સ્થિતિમાં હોય છે અને જ્યારે દબાણ એક મર્યાદા કરતાં વધી જાય છે, ત્યારે ખડકો અચાનક તૂટી જાય છે. જ્યારે આવું થાય છે, ત્યારે વર્ષોથી હાજર ઊર્જા મુક્ત થઈ જાય છે અને ખડકો કોઈ નબળી સપાટીની જેમ તૂટી જાય છે.

વિનાશ કેવી રીતે થાય છે?

પૃથ્વીની નીચે સ્થિત ખડકો સામાન્ય રીતે સ્થિર લાગે છે, પરંતુ એવું હોતુ નથી. પૃથ્વીની સપાટી ન તો સ્થિર છે કે ન તો અખંડ, પરંતુ તે મહાદ્વિપના કદ જેટલી વિશાળ પ્લેટોથી બનેલી છે. આ ખડકોને પૃથ્વીની સપાટી પરના નક્કર સ્તર તરીકે સમજી શકાય છે અને તે ખંડોની સાથે મહાસાગરો સુધી વિસ્તરે છે. ખંડ હેઠળના ખડકો હળવા હોય છે, જ્યારે સમુદ્રની જમીન ભારે ખડકોથી બનેલી હોય છે. આ ખડકો ભૂકંપને કારણે તૂટી જાય છે અને બહાર વિનાશ સર્જે છે.

જે સ્થળ ભૂકંપના કેન્દ્રની સૌથી નજીક હોય ત્યાં આંચકાની તીવ્રતા વધુ હોય છે અને તેના કારણે નુકસાન પણ વધુ હોય છે. ભૂકંપના કેન્દ્રબિંદુથી જે વસ્તુ જેટલી દૂર હોય છે તેટલી ત્યાં ભૂકંપની અસર ઓછી હોય છે.