તમારા ગામમાં ખાડા, કચરો અને પાણી ભરાવાની સમસ્યા માટે કોણ જવાબદાર છે ? જાણી લો

ભારતીય શહેરનું સંચાલન કોણ કરે છે. ચૂંટાયેલા મેયર કે મ્યુનિસિપલ કમિશનર? ‘યોર ઈન્ડિયા’ (YOUR INDIA) કૉલમના આજના અંકમાં, સંતોષ નાયર એ બાબતની ચર્ચા કરે છે કે શહેરી વહીવટીતંત્ર કેવી રીતે કાર્ય કરે છે, રોજિંદી નાગરિક સેવાઓનું નિયંત્રણ કોણ કરે છે અને શા માટે બંધારણના 74મા સુધારાને કારણે સમગ્ર ભારતમાં શહેરી નેતૃત્વનું એકસમાન મોડેલ અમલમાં આવી શક્યું નથી.

સરપંચ ગ્રામજનો દ્વારા ચૂંટાય

ભારતના મોટાભાગના ગામડાઓમાં, ગામ માટે જવાબદાર વ્યક્તિને સરપંચ કહેવામાં આવે છે. સરપંચ ગ્રામજનો દ્વારા ચૂંટાય છે. તે ગ્રામ પંચાયતનું નેતૃત્વ કરે છે. સરપંચ ગામ માટે તે જ પદ ધરાવે છે જે શહેર માટે મેયર ધરાવે છે. મોટાભાગના રાજ્યોમાં સરપંચની નીચે, પંચાયત સચિવ હોય છે. આ સામાન્ય રીતે સરકાર દ્વારા નિયુક્ત અધિકારી હોય છે. જે કાગળકામ, રેકોર્ડ અને રોજિંદા વહીવટનું સંચાલન કરે છે. આનો અર્થ એ છે કે ,શહેરોમાં મેયર અને મ્યુનિસિપલ કમિશનર વચ્ચે આપણે જે તફાવત જોયો તે ગામડાઓમાં પણ નાના સંસ્કરણમાં પ્રતિબિંબિત થાય છે.

આગળ વધતા પહેલા, એક આંકડાને જાણવું મહત્વપૂર્ણ છે: સમગ્ર ભારતમાં, 1.5 મિલિયનથી વધુ ચૂંટાયેલા ગ્રામ પ્રતિનિધિઓ મહિલાઓ છે. બિહાર જેવા કેટલાક રાજ્યોમાં, પંચાયતની અડધાથી વધુ બેઠકો પર મહિલાઓ ચૂંટાઈ આવી છે. વિશ્વમાં ક્યાંય પણ સ્થાનિક સરકારમાં એક સાથે, આટલી મોટી સંખ્યામાં અને આટલા મોટા પાયે મહિલાઓને પ્રતિનિધિ તરીકે ચૂંટવામાં આવી નથી.

બંધારણમાં એક મોટો ફેરફાર

આ એકમેવ બન્યું ન હતું. 1992માં, બંધારણમાં એક મોટો ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હતો. તેને 73મો બંધારણીય સુધારો કહેવામાં આવે છે. તેમાં ગામડાઓ માટે બે મુખ્ય વચનો આપવામાં આવ્યા હતા. પહેલું, દરેક ગામની પોતાની ચૂંટાયેલી સરકાર હશે, જેને પંચાયત કહેવામાં આવશે, જે દર પાંચ વર્ષે ચૂંટાશે. બીજું, દેશની દરેક પંચાયતમાં ઓછામાં ઓછી એક તૃતીયાંશ બેઠકો મહિલાઓ માટે અનામત રાખવામાં આવશે. પાછળથી, ઘણા રાજ્યોએ આ હિસ્સો વધારીને અડધો કર્યો.

73મા બંધારણીય સુધારાએ ગ્રામ સભા નામની એક સિસ્ટમ પણ બનાવી. આ કોઈ નાની ચૂંટાયેલી સમિતિ નથી. ગામનો દરેક વ્યક્તિ જે મતદાર તરીકે નોંધાયેલ છે તે ગ્રામ સભાનો સભ્ય છે. વર્ષમાં ઓછામાં ઓછા બે વાર, દરેક વ્યક્તિ પંચાયતની યોજનાઓ અને કાર્યની ચર્ચા અને મંજૂરી આપવા માટે ભેગા થઈ શકે છે. કલ્પના કરો, લોકશાહી આનાથી વધુ સરળ શું હોઈ શકે? તે ફક્ત દર પાંચ વર્ષે એક વાર મતદાન કરવા અને પછી આશા રાખવાની વાત નથી કે બધું સારું થઈ જશે. ગામલોકોએ પોતે ભેગા થવું જોઈએ, તેમના ગામ માટે પૈસા અને યોજનાઓની ચર્ચા કરવી જોઈએ અને ગામમાં શું થવું જોઈએ તે નક્કી કરવું જોઈએ.

આ કાગળ પરનું વચન છે. પરંતુ, જેમ ઘણીવાર થાય છે, વાસ્તવિક જીવન થોડું અલગ અને વધુ જટિલ છે.

1992ના બંધારણીય સુધારામાં પંચાયતોને 29 કાર્યો માટે જવાબદાર રહેવાનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં પીવાનું પાણી, રસ્તા, પ્રાથમિક આરોગ્ય સંભાળ, કૃષિ સહાય અને ગામડાની શાળાઓનો સમાવેશ થતો હતો. ઘણા દાયકાઓ પછી પણ, મોટાભાગના રાજ્યોએ પંચાયતોને તમામ 29 કાર્યો માટે સંપૂર્ણ જવાબદારી સોંપી નથી. પંચાયતોને ઘણીવાર ભંડોળ માટે રાજ્ય સરકાર પર આધાર રાખવો પડે છે, જે રાજ્ય જ્યારે પણ અને ગમે તેટલા જથ્થામાં ફાળવે છે. તેમની પાસે હંમેશા પોતાનું નિશ્ચિત અને ગેરંટીકૃત બજેટ હોતું નથી. તેથી, જો કોઈ સરપંચ તેમના ગામમાં કૂવાનું સમારકામ કરવા માંગે છે, તો પણ તેમને ઘણા કિલોમીટર દૂર સરકારી કચેરીમાંથી ભંડોળ આવે તેની રાહ જોવી પડી શકે છે.

મહિલાઓ પોતાની પંચાયતો સંપૂર્ણ તાકાતથી ચલાવે

બીજો એક મુદ્દો છે જેને પ્રામાણિકપણે સમજવાની જરૂર છે. કેટલાક ગામડાઓમાં, જ્યારે કોઈ મહિલા અનામત બેઠક પરથી સરપંચ તરીકે ચૂંટાય છે, ત્યારે તેના પતિ અથવા પરિવારના અન્ય પુરુષ સભ્ય તેના વતી વાસ્તવિક નિર્ણયો લેવાનું શરૂ કરે છે. સંશોધકો અને સામાજિક કાર્યકરોએ આ સમસ્યાને એક નામ આપ્યું છે: “સરપંચ પતિ”, જેનો અર્થ થાય છે, આશરે, સરપંચનો પતિ. આવું દરેક જગ્યાએ થતું નથી. ઘણી ચૂંટાયેલી મહિલાઓ પોતાની પંચાયતો સંપૂર્ણ તાકાતથી ચલાવે છે. પરંતુ આ સમસ્યા એટલી પ્રચલિત છે કે, તે ભારતીય સ્થાનિક સરકારમાં એક માન્ય મુદ્દો બની રહી છે. તે આપણને યાદ અપાવે છે કે અનામત બેઠક જીતવી અને વાસ્તવિક સત્તા સંભાળવી એ હંમેશા એક જ વસ્તુ નથી.

તમારા ગામનું સંચાલન કોણ કરે છે?

કાગળ પર, જવાબ સરળ છે. સરપંચ, જેને તમે ચૂંટો છો, અને ગ્રામ સભા, જેમાં તમે અને ગામના દરેક અન્ય મતદારનો સમાવેશ થાય છે. પરંતુ રિયલ જીવનમાં, જવાબ રાજ્ય સરકારે આ વર્ષે પંચાયતને કેટલા પૈસા આપ્યા તેના પર આધાર રાખે છે. તે ચૂંટણી જીતનાર વ્યક્તિ ખરેખર નિર્ણયો લઈ રહી છે કે ,નહીં તેના પર પણ આધાર રાખે છે. અને તે ગ્રામ સભાની બેઠકોમાં કેટલા ગ્રામવાસીઓ હાજરી આપે છે તેના પર પણ આધાર રાખે છે. કારણ કે જો લોકો બેઠકોમાં નહીં આવે, તો તેમને જવાબદાર બનાવવા માટે કોણ હશે?

દરેક ગ્રામજનો આ છેલ્લા મુદ્દા વિશે કંઈક કરી શકે છે. ગ્રામ સભાની બેઠકોમાં હાજરી આપવા માટે તમારે કોઈની પરવાનગીની જરૂર નથી. તમે ત્યાં મહેમાન નથી. જે ​​દિવસથી તમે મતદાનની ઉંમર સુધી પહોંચો છો, તે દિવસથી તમે ગ્રામ સભાના સભ્ય છો. આ તમારો અધિકાર છે.મોટાભાગની ગ્રામ સભાઓ અડધી પણ ભરેલી હોતી નથી. આનો અર્થ એ થયો કે, ઘણા ગામડાઓ તેમના ગામડાઓનું સંચાલન કરવાની જવાબદારી હાજરી આપનારાઓને સોંપી રહ્યા છે.

તો, શું તાજેતરમાં તમારા ગામમાં ગ્રામસભાનું આયોજન થયું છે?

અને જો એમ હોય, તો શું તમે રૂમમાં હાજર હતા?

Sources : Scroll.in, “પાંચ ચાર્ટમાં, શાસનના વિવિધ સ્તરોમાં મહિલા પ્રતિનિધિત્વ” (2026); પંચાયતી રાજ મંત્રાલય, ભારત સરકાર, લોકસભા અતારાંકિત પ્રશ્ન નંબર 870 (24 જુલાઈ 2015); ભારતનું બંધારણ, ભાગ IX અને અગિયારમો અનુસૂચિ (73મો સુધારો અધિનિયમ, 1992); દ્રષ્ટિ IAS, “આંતરરાષ્ટ્રીય મહિલા દિવસ પર મહિલા સભાઓ.”

સરકાર ખરેખર કેટલું કામ કરે છે અને તમારા માટે શું થઈ રહ્યું છે? જાણો અહી ક્લિક કરો