Diwali 2025: રંગોળી પહેલી વાર ક્યારે બનાવવામાં આવી હતી? વેદ સાથે શું સંબંધ છે

Diwali 2025: દિવાળીનો તહેવાર નજીક આવી રહ્યો છે. આ દિવસે દરેકના ઘરમાં રંગોળી બનાવવામાં આવે છે. પણ શું તમે જાણો છો કે રંગોળીનો ઇતિહાસ કેટલો જૂનો છે? રંગોળીની પરંપરા સમગ્ર ભારતમાં સુંદરતા અને ઉજવણીનું પ્રતીક છે. આપણે કલ્પના પણ કરી શકતા નથી કે તેનો ઇતિહાસ કેટલો પાછળ જાય છે. તેના મૂળ હજારો વર્ષ જૂના છે, જે વૈદિક કાળ સુધી ફેલાયેલા છે. પ્રાચીન ઘરોના આંગણાથી લઈને મંદિરોના પ્રવેશદ્વાર સુધી, રંગોળી હંમેશા શુદ્ધતા, સમૃદ્ધિ અને દૈવી હાજરીનું પ્રતીક રહી છે. ચાલો જોઈએ કે આ રંગીન કલા વૈદિક યજ્ઞોથી આજ સુધી કેવી રીતે વિકસિત થઈ.

રંગોળીનો વૈદિક જોડાણ

રંગોલીના સૌપ્રથમ ઉલ્લેખ હિન્દુ શાસ્ત્રો અને વૈદિક ધાર્મિક વિધિઓમાં જોવા મળે છે. તે ફક્ત સૌંદર્યલક્ષી હેતુઓ માટે જ બનાવવામાં આવ્યું ન હતું, પરંતુ એક પવિત્ર હેતુ માટે પણ બનાવવામાં આવ્યું હતું. રંગાવલી અથવા રંગભૂમિ શબ્દ પ્રાચીન ગ્રંથોમાં જોવા મળે છે. તે યજ્ઞ પહેલાં જમીનને શુદ્ધ કરવા માટે શણગારવાનો ઉલ્લેખ કરે છે. ત્યારબાદ દૈવી શક્તિઓનું આહ્વાન કરવામાં આવે છે.

વૈદિક કાળ દરમિયાન લોકો માનતા હતા કે ચોખાના લોટ, હળદર અને કુમકુમથી પેટર્ન બનાવવાથી આસપાસના વાતાવરણને નોંધપાત્ર રીતે શુદ્ધ કરવામાં આવે છે અને સકારાત્મક ઉર્જા ઉત્પન્ન થાય છે. આ પેટર્ન ફક્ત વસ્તુઓ ન હતી પરંતુ ઊંડા એકાગ્રતા અને શ્રદ્ધા સાથે બનાવવામાં આવી હતી.

સકારાત્મકતા અને સમૃદ્ધિનું પ્રતીક

હિન્દુ પરંપરામાં રંગોળીને સમૃદ્ધિ અને સૌભાગ્યનું પ્રતીક માનવામાં આવે છે. એવું માનવામાં આવે છે કે તે સંપત્તિ અને સમૃદ્ધિની દેવી લક્ષ્મીને ઘરમાં આકર્ષિત કરે છે. રંગોળી ઘરમાં સુખ, સ્વાસ્થ્ય અને સફળતાનું સ્વાગત કરવા માટે પ્રવેશદ્વાર પર સુંદર રીતે ડિઝાઇન કરવામાં આવી છે, જ્યારે નકારાત્મક ઉર્જાઓને દૂર રાખે છે.

રંગોળી અને અવકાશનું શુદ્ધિકરણ

પ્રાચીન ધાર્મિક વિધિઓમાં કોઈપણ યજ્ઞ શરૂ કરતા પહેલા વિસ્તારને શુદ્ધ કરવા માટે વિવિધ પ્રતીકાત્મક ક્રિયાઓ કરવામાં આવતી હતી. આમાંની એક યજ્ઞવેદીની આસપાસ રંગોળી બનાવવાની હતી. ચોખાના લોટમાંથી બનેલી ગોળાકાર અથવા ચોરસ ડિઝાઇન પૂર્ણતાનું પ્રતીક હતી. આ ડિઝાઇન વિસ્તારને પવિત્ર કરવા અને નશ્વર અને દૈવી ક્ષેત્રો વચ્ચે સેતુ બનાવવા માટે માનવામાં આવતી હતી.

નારદ શિલ્પ શાસ્ત્ર (શિલ્પ શાસ્ત્રનો પવિત્ર ગ્રંથ) જેવા ગ્રંથોમાં રંગોળીનું વર્ણન લગ્ન અને શુભ સમારોહ દરમિયાન બનાવવામાં આવતી જમીનની સજાવટ તરીકે કરવામાં આવે છે. રંગોળી વિશેની સૌથી જૂની દંતકથાઓમાંની એક ઋષિ અગસ્ત્ય અને તેમની પત્ની લોપામુદ્રાની વાર્તા છે. એવું કહેવાય છે કે લોપામુદ્રાએ વૈદિક યજ્ઞો માટે ધાર્મિક સ્થળને સજાવવા અને પવિત્ર કરવા માટે રંગોળી બનાવવાનું શરૂ કર્યું. આ સાથે બીજી એક લોકકથા છે કે જ્યારે ભગવાન રામ 14 વર્ષના વનવાસ પછી અયોધ્યા પાછા ફર્યા, ત્યારે લોકોએ તેમના ઘરો અને શેરીઓને રંગોળી અને દીવાઓથી સજાવીને તહેવારની ઉજવણી કરી હતી.

દિવાળી એ, દીવાઓ સાથે સંકળાયેલો હિન્દુઓનો મુખ્ય તહેવાર છે. હિંદુ માન્યતા અનુસાર, આ પર્વ અંધકાર પર પ્રકાશની જીત અને જીવનમાં સુખ, સૌભાગ્ય અને સંપત્તિની કામના સાથે જોડાયેલો છે. દિવાળી અથવા દીપાવલી સાથે પાંચ તહેવારો સંકળાયેલા છે, જે ધનતેરસથી શરૂ થાય છે અને કાળી ચતુર્દશી, દીપાવલી, ગુજરાતીઓનુ બેસતુ વર્ષ અને ગોવર્ધન પૂજા પછી ભાઈ બીજ સાથે સમાપ્ત થાય છે. જો કે ગુજરાતમાં લાભ પાંચમના રોજ વેપાર-ઉદ્યોગ, ધંધા રોજગાર કરનારા મૂહર્ત કરીને તેમનો વ્યવસાય શરૂ કરે છે.