દેશના બે ટૂકડા થતા રોકવા જિન્નાને વડાપ્રધાન પદ આપવાની ઓફર કરનારા ગાંધીજી આખરે વિભાજન માટે કેવી રીતે સંમત થઈ ગયા?- વાંચો

અનેક લોકોનું માનવું છે કે દેશના વિભાજનમાં સૌથી મોટો ફાળો મહાત્મા ગાંધીનો હતો. જો કે સૌથી પહેલા મહાત્મા ગાંધી જ હતા, જે કહેતા હતા કે દેશનું વિભાજન તેમની લાશ પર થશે. એ જ ગાંધી પાછળથી વિભાજન માટે સંમત થઈ ગયા. તો શું હંમેશા હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાની વાત કરનારા ગાંધીજીએ હાર માની લીધી હતી? શું ખરેખર ગાંધીજીના કારણે જ વિભાજન થયું હતું? કે પછી તેમની સંમતિ પાછળ કોઈ બીજું કારણ હતું? દેશના વિભાજનમાં મહાત્મા ગાંધીની શું ભૂમિકા રહી તે જાણીએ.

TV9 Gujarati | Edited By: Mina Pandya | Updated on: Jan 30, 2026 | 8:59 PM

15 ઓગસ્ટ 1947, આપણા દેશની આઝાદીનો દિવસ. આ દિવસ ભારત માટે ગર્વની ક્ષણ હતો. પરંતુ જે સમયે આઝાદીની ઉજવણી થઈ રહી હતી, તે જ સમયે દેશ બે ટુકડાઓમાં પણ વહેંચાઈ ગયો હતો. તમે આઝાદ છો, આઝાદ રહો. ભારતમાંથી નીકળીને એક પાકિસ્તાન બની ગયું હતું. લાખો લોકો પાકિસ્તાનથી ભારત આવી રહ્યા હતા અને ભારતથી પાકિસ્તાન જઈ રહ્યા હતા. આ વિભાજન આખરે થયું કેમ હતું?

મહાત્મા ગાંધી 1947ના ભારત વિભાજનને કેમ રોકી ન શક્યા?

ગાંધીજીએ હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાનું હંમેશા ધ્યાન રાખ્યું હતું. 1920માં અસહકાર આંદોલન અને ખિલાફત આંદોલનને તેમણે સાથે રાખ્યા, જેથી હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાને પ્રોત્સાહન મળે. દેશમાં હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાના નારા લગાવવામાં આવ્યા. જ્યારે દેશમાં હિન્દુઓની ભાષા હિન્દી અને મુસ્લિમોની ભાષા ઉર્દૂની ચર્ચા ચાલી, ત્યારે તેમણે બંનેની મિશ્ર ભાષા હિન્દુસ્તાનીને પોતાની ભાષા ગણાવી. તેમણે કોંગ્રેસના બંધારણને પણ હિન્દુસ્તાનીમાં લખાવ્યું. હિન્દુ-મુસ્લિમ રમખાણોને શાંત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો. જ્યારે આઝાદીની ઉજવણી થઈ રહી હતી, ત્યારે તેઓ ઉજવણી કરવાને બદલે કોલકાતાના નોઆખલીમાં રમખાણો શાંત કરાવી રહ્યા હતા. મોહમ્મદ અલી જિન્ના, જે પાકિસ્તાનની માંગ કરી રહ્યા હતા, ત્યારે ગાંધીજીએ વિભાજન રોકવા માટે જિન્નાને વડાપ્રધાન પદની ઓફર પણ કરી હતી. 1947 પહેલા, ગાંધીજી તેમની પ્રાર્થના સભાઓમાં કહેતા હતા કે આપણે એક ઇંચ જમીન પર પણ પાકિસ્તાન નહીં બનવા દઈએ. ત્યાં સુધી ગાંધીજીએ કહી દીધું હતું કે વિભાજન થશે તો તેમની લાશ પર થશે.

4 જૂન 1947ના રોજ ગાંધીજીએ પોતાની સભામાં કહ્યું, “વિભાજનમાં વાઇસરોયની કોઈ ભૂલ નથી. પોતાની જાતને જુઓ, મનને તપાસો, ત્યારે ખબર પડશે કે જે થયું છે, તેનું કારણ શું છે?” હવે સવાલ એ છે કે ગાંધીએ આવું કેમ કહ્યું? આખરે ક્યાં ગાંધી નિષ્ફળ ગયા? અસલમાં, ગાંધી જે હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાની હિમાયત કરી રહ્યા હતા, તેમના દક્ષિણ આફ્રિકાથી આવ્યાના ઘણા વર્ષો પહેલા જ એ એકતામાં તિરાડ પડી ચૂકી હતી. અને આ તિરાડ પાડવાનું કામ અંગ્રેજોએ કર્યું હતું. અને તેની પહેલી કમાન સર સૈયદ અહમદ ખાનને સોંપવામાં આવી હતી. પરંતુ અહમદ ખાનને આ માટે કેમ પસંદ કરવામાં આવ્યા? તે સમજવા માટે ઈતિહાસમાં જવુ પડશે.

1857ના બળવા બાદ જ અંગ્રેજોએ હિંદુ-મુસ્લિમ એક્તાને તોડવાનું કામ કર્યુ?

વર્ષ 1857માં, ભારતમાં અંગ્રેજો સામે પહેલો બળવો થયો. તેમાં હિન્દુ અને મુસ્લિમ એકસાથે મળીને અંગ્રેજો સામે લડ્યા હતા. રાણી લક્ષ્મીબાઈ, તાત્યા ટોપે, કુંવર સિંહ, બખ્ત ખાન અને બેગમ હઝરત મહેલ જેવા નેતાઓએ મુઘલ બાદશાહ શાહ ઝફરને પોતાનો નેતા માનીને આ લડાઈ લડી હતી. જોકે, અંગ્રેજોએ આ બળવાને દબાવી દીધો, પરંતુ તેમને એ વાત પણ સમજાઈ ગઈ કે હિન્દુઓ અને મુસ્લિમોની એકતા અંગ્રેજ શાસન માટે સારી નથી. આ જ એકતાને તોડવા માટે તેમણે ભાગલા પાડો અને રાજ કરોની પોતાની સૌથી ક્રૂર અને અસરકારક નીતિ અપનાવી. 1885માં જ્યારે કોંગ્રેસ પાર્ટી બની, ત્યારે તેમાં મુસ્લિમ અને હિન્દુ બંને સામેલ હતા. અંગ્રેજો આ એકતાને તોડવા માંગતા હતા. એટલા માટે તેમણે એવા લોકોને શોધવાનું શરૂ કર્યું જેમને તેઓ મુસ્લિમોના નેતા બનાવીને ઊભા કરી શકે. એવામાં તેમને સર સૈયદ અહમદ ખાન દેખાયા, અને તેની સાથે જ શિવ પ્રસાદ, જે બનારસના રાજા હતા. અંગ્રેજોએ આ બંનેને એન્ટી-કોંગ્રેસ ચળવળ ચલાવવા કહ્યું.

1909માં લીગે અલગ મતદાર મંડળની માંગ કરી

વર્ષ 1887થી, સર સૈયદ અહમદ ખાને મુસ્લિમોને એક થવાની અને કોંગ્રેસમાં ન જોડાવાની વાત કહેવાનું શરૂ કર્યું. એટલે કે, જે એકતાની હિમાયત ગાંધીજી 1920માં કરી રહ્યા હતા, તે એકતા પર પહેલાથી જ અંગ્રેજોએ બ્રેક લગાવી દીધી હતી. સર સૈયદ અહમદ ખાને એવું પણ કહ્યું હતું કે અંગ્રેજોના ગયા પછી, હિન્દુ અને મુસ્લિમ સાથે રહેશે, અહમદ ખાનના ભાષણોનું પરિણામ એ આવ્યું કે 1906માં મુસ્લિમ લીગની સ્થાપના થઈ. જે આ ટુ-નેશન થિયરીમાં માનતી હતી. 1909માં લીગે અલગ મતદાર મંડળની માંગ કરી. કોંગ્રેસે તેનો ખૂબ વિરોધ કર્યો. અહીં સુધી કે મોહમ્મદ અલી ઝીણાએ પણ તેનો વિરોધ કર્યો હતો. એ જ ઝીણા, જે પાછળથી પોતે અલગ મુસ્લિમ દેશની માંગ કરવા લાગ્યા હતા.

1925માં RSS એટલે કે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની સ્થાપના

આ સમય સુધીમાં, મહાત્મા ગાંધીનો ભારતીય રાજકારણમાં પ્રવેશ પણ નહોતો થયો. હવે અંગ્રેજોને અહીં ભાગલા પાડવાની તક મળી અને તેમણે અલગ મતદાર મંડળ સ્વીકારી લીધું. આગળ, અંગ્રેજોએ આ વિભાજનને વધુ મજબૂત બનાવ્યું. જ્યારે 1919માં શીખો, યુરોપિયનો અને એંગ્લો-ઇન્ડિયન્સને પણ એવા જ અધિકારો આપવામાં આવ્યા. અલગ મતદાર મંડળનો મતલબ હતો કે મુસ્લિમો, મુસ્લિમો માટે અલગ ચૂંટણી દ્વારા પોતાનો અલગ નેતા પસંદ કરશે. હવે આનાથી એવું થયું કે હિન્દુ સમુદાયના એક વર્ગમાં એવી લાગણી આવવા લાગી કે બધાની વાત તો થઈ રહી છે, પણ હિન્દુઓને કોઈ પૂછી રહ્યું નથી. એટલા માટે 1915માં અખિલ ભારત હિન્દુ મહાસભાની સ્થાપના થઈ. ત્યાર પછી 1925માં, એ જ રીતે RSS એટલે કે રાષ્ટ્રીય સ્વયંસેવક સંઘની સ્થાપના થઈ. હવે બંને ધર્મો તરફથી પોતાની-પોતાની વાત કરનારા લોકો થઈ ગયા હતા.

1930 સુધીમાં, બંને ધર્મો વચ્ચેની ખાઈ વધતી ગઈ

એટલા માટે, બંને તરફ પોતાના ધર્મને લઈને ખતરાનો ડર બેસી ગયો. આ ડરને કારણે, 1920ના દાયકામાં ઘણા હિન્દુ-મુસ્લિમ રમખાણો થયા. આ વધતા રમખાણોથી ગાંધી ખૂબ પરેશાન હતા. મુસ્લિમ લીગ અને હિન્દુ મહાસભા અને RSSના સમર્થકો વધી રહ્યા હતા. 1930 સુધીમાં, બંને ધર્મો વચ્ચેની રેખા વધી રહી હતી. દેશમાં ત્રણ પ્રકારની વિચારધારાઓ સામે આવી. એક જે મુસ્લિમ દેશ ઈચ્છતી હતી, બીજી જે હિન્દુ દેશ ઈચ્છતી હતી અને ત્રીજી જે વિભાજન જ ઈચ્છતી ન હતી, તે પોતાનું ભારત ઈચ્છતી હતી. આખરે, સર સૈયદ અહમદ ખાને જે 1887 દરમિયાન કહ્યું હતું, તે સાચું થવા લાગ્યું હતું.

મૌલાના આઝાદે હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાની ખાઈ વધારવામાં સર સૈયદ અહમદને દોષી ઠેરવ્યા

1933માં કેમ્બ્રિજના એક વિદ્યાર્થી રહમત અલીએ સૌ પ્રથમ પાકિસ્તાનની માંગ કરી. ત્યારપછી 1937માં હિન્દુ મહાસભાના ઠરાવમાં દ્વિ-રાષ્ટ્ર સિદ્ધાંત સ્વીકારવામાં આવ્યો. કોંગ્રેસ આ બંનેથી અલગ, એક ભારતની વાત કરી રહી હતી કારણ કે ગાંધી અને તેમને માનનારા નેતાઓ સૌને સાથે લઈને ચાલવાની હિમાયત કરી રહ્યા હતા. એટલા માટે પાછળથી મૌલાના આઝાદે પણ હિન્દુ-મુસ્લિમ એકતાની ખાઈ વધારવામાં સર સૈયદ અહમદને દોષી ઠેરવ્યા હતા. આ બધાની વચ્ચે, જ્યારે બીજા વિશ્વ યુદ્ધનો સમય આવ્યો, ત્યારે સાવરકરે બ્રિટિશ ભારતને હિન્દુઓની મદદની ઓફર કરી અને ઝીણાએ મુસ્લિમ લીગ તરફથી મુસ્લિમોની મદદની ઓફર કરી.

અત્યાર સુધીમાં હિન્દુ મહાસભા અને મુસ્લિમ લીગ, જેઓ પોતાને પોતાના ધર્મના પ્રતિનિધિ કહેતા હતા, બંનેએ દ્વિ-રાષ્ટ્ર સિદ્ધાંતને સ્વીકારી લીધો હતો. આ કારણે, બંને જૂથો વચ્ચે તણાવ પણ વધી રહ્યો હતો, અને એ જ રીતે વિભાજનની ખાઈ વધુ મજબૂત થતી જઈ રહી હતી. આનું જ પરિણામ હતું કે 40ના દાયકામાં પણ હિન્દુ-મુસ્લિમ રમખાણો શરૂ થઈ ગયા હતા. અને આનું સૌથી મોટું પરિણામ 14 ઓગસ્ટ 1946ના દિવસે આવ્યું, જ્યારે કોલકાતામાં બંને ધર્મોના લોકો સામસામે રસ્તા પર ઉતરી આવ્યા અને કોલકાતામાં ભારે મારામારી મચી.

1947માં પાકિસ્તાન અને ભારત બે દેશોનો લોર્ડ માઉન્ટબેટને પ્લાન રજૂ કર્યો

આ એક ઘટનાએ નક્કી કરી દીધું હતું કે વિભાજન હવે થઈને જ રહેશે. આ જ કારણ હતું કે જ્યારે લોર્ડ માઉન્ટબેટને 1947માં પાકિસ્તાન અને ભારત નામના બે દેશોનો પ્લાન રજૂ કર્યો, ત્યારે તેને ગાંધી અને ખાન અબ્દુલ ગફાર ખાન સિવાય સૌએ સ્વીકારી લીધો હતો. આ બંને નેતાઓ વિભાજન ઈચ્છતા ન હતા. હવે કારણ કે ગાંધી આ નહોતા ઈચ્છતા, તેથી તેમણે ઝીણાને વડાપ્રધાન પદની ઓફર કરી હતી. પરંતુ ઝીણા પણ એવો દેશ ઈચ્છતા હતા જ્યાં મુસ્લિમોનું શાસન હોય. આ રીતે, ગાંધી દેશને એક રાખવાના પ્રયાસમાં હારી ગયા. અને તેમને હરાવવામાં સૌથી મોટો ફાળો અંગ્રેજોનો હતો, જેમની ભાગલા પાડો અને રાજ કરોની નીતિથી ઘણા એવા જૂથો ઉભા થયા જેમણે દેશને એક થવા ન દીધો અને દેશના બે ટૂકડા કરી નાખ્યા.