‘ફેડરેશન ઓફ અમેરિકન સાયન્ટિસ્ટ્સ’ (FAS) એ તાજેતરમાં ભારતના પરમાણુ શસ્ત્રભંડાર અંગે પોતાનો અદ્યતન અંદાજ જાહેર કર્યો છે. અહેવાલ મુજબ, ભારત પાસે અંદાજે 190 તૈયાર પરમાણુ હથિયારો છે. તેમાંથી 160થી વધુ હથિયારો હાલમાં સક્રિય એવી ડિલિવરી સિસ્ટમ્સ (પ્રક્ષેપણ પ્રણાલીઓ) સાથે જોડાયેલા છે. FAS જેવી સંસ્થાઓના અંદાજો ઘણીવાર વૈશ્વિક ચર્ચા જગાવે છે કારણ કે પરમાણુ શસ્ત્રો ધરાવતા દેશો તેમના ભંડારનું ચોક્કસ કદ જાહેરમાં જાહેર કરતા નથી. ભારત પણ આ જ પદ્ધતિ અનુસરે છે અને પોતાની સંખ્યાની સત્તાવાર પુષ્ટિ કરતું નથી.

ભારત પાસે 190 તૈયાર પરમાણુ હથિયારો

અહેવાલમાં એ પણ નોંધવામાં આવ્યું છે કે ભારતે તેની પાસે હાલમાં ઉપલબ્ધ લોન્ચર્સ (પ્રક્ષેપકો)ની સંખ્યા કરતાં વધુ હથિયારોનું ઉત્પાદન કર્યું છે. કુલ ભંડાર લગભગ 190 હથિયારોનો હોવા છતાં, તેમાંથી માત્ર 160 જેટલા જ લોન્ચર્સ સાથે સંકળાયેલા છે. બાકીના હથિયારો એવી મિસાઇલો માટે છે જે હાલમાં ઉત્પાદન અથવા વિકાસના તબક્કામાં છે. આમાં ‘અગ્નિ-પ્રાઇમ’ અને લાંબા અંતરની ‘K-4’ જેવી મિસાઇલોનો સમાવેશ થાય છે.

નિષ્ણાતો આને અવ્યવસ્થાના સંકેત તરીકે નહીં, પરંતુ પરમાણુ વ્યૂહરચનાના એક સામાન્ય પાસા તરીકે જુએ છે. ઘણીવાર ડિલિવરી સિસ્ટમ્સ સેવામાં આવે તે પહેલાં જ હથિયારોનું ઉત્પાદન કરી લેવામાં આવે છે, જેથી નવી સિસ્ટમ્સ તૈયાર થતાંની સાથે જ વોરહેડ્સ (વિસ્ફોટક ભાગ) તરત જ ઉપલબ્ધ થઈ શકે.

વધારાના હથિયારોનું વ્યૂહાત્મક મહત્વ

FASના અંદાજ મુજબ, વધારાના હથિયારો ભવિષ્યની મિસાઇલો માટે રાખવામાં આવ્યા છે. જ્યારે નવી ડિલિવરી સિસ્ટમ્સ સેવામાં આવે ત્યારે અગાઉથી ઉત્પાદિત વોરહેડ્સ ઉપલબ્ધ હોવાથી ‘ડિટરેન્સ’ (પ્રતિરોધક) ક્ષમતાને ઝડપથી મજબૂત બનાવી શકાય છે. પરમાણુ શસ્ત્રો ધરાવતા ઘણા દેશોમાં આ પદ્ધતિ જોવા મળે છે. યુદ્ધ કે તણાવપૂર્ણ પરિસ્થિતિમાં, આનાથી લોન્ચર્સ અને વોરહેડ્સને ઝડપથી જોડવાનું સરળ બને છે. ભારતની પરમાણુ નીતિ “વિશ્વસનીય ન્યૂનતમ પ્રતિરોધ” (Credible Minimum Deterrence) પર ભાર મૂકે છે. વધારાના હથિયારો સમય જતાં આ ક્ષમતા જાળવી રાખવામાં અને જરૂર પડ્યે તેમાં વધારો કરવામાં મદદ કરે છે.

આ અંદાજો એક બાહ્ય સંસ્થા તરફથી આવ્યા છે; ભારત સરકાર સત્તાવાર આંકડા જાહેર કરતી નથી. પરિણામે, વાસ્તવિક સંખ્યા વધુ કે ઓછી હોઈ શકે છે. તેમ છતાં, FAS જેવી સંસ્થાઓના મૂલ્યાંકનને આંતરરાષ્ટ્રીય વ્યૂહાત્મક ચર્ચાઓમાં મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે કારણ કે તે ખુલ્લા સ્ત્રોતો, સેટેલાઇટ ઈમેજરી અને અન્ય જાહેર માહિતી પર આધારિત હોય છે.

નો-ફર્સ્ટ-યુઝ નીતિ અને પરીક્ષણ પરના મોરેટોરિયમનું પાલન

અહેવાલ એક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દા પર પ્રકાશ પાડે છે: પોતાના શસ્ત્રભંડારના વિસ્તરણ છતાં, ભારત તેની “નો-ફર્સ્ટ-યુઝ” (પ્રથમ ઉપયોગ નહીં કરવાની) નીતિ પ્રત્યે પ્રતિબદ્ધ છે. ભારતે સ્પષ્ટપણે જણાવ્યું છે કે તે પરમાણુ હથિયારોનો ઉપયોગ માત્ર પોતાની વિરુદ્ધ પરમાણુ હુમલો થવાની સ્થિતિમાં જ કરશે. આ નીતિ ભારતની પરમાણુ વ્યૂહરચનાનો મુખ્ય આધારસ્તંભ રહી છે. વધુમાં, ભારતે પરમાણુ પરીક્ષણો પર સ્વૈચ્છિક રીતે લાદેલા પ્રતિબંધ (મોરેટોરિયમ)ને જાળવી રાખ્યો છે; 1998 પછી તેણે કોઈ નવા પરીક્ષણો કર્યા નથી અને આ સ્થગિતતાનું પાલન કર્યું છે.

પોતાના શસ્ત્રભંડારમાં ક્રમશઃ વધારો થવા છતાં આ બે નીતિઓનું ચાલુ રહેવું એ ભારતનો સંયમિત અને જવાબદાર અભિગમ દર્શાવે છે. જ્યારે અન્ય દેશોએ ઘણીવાર તેમના શસ્ત્રભંડારના વિસ્તરણની સાથે વધુ આક્રમક નીતિઓ અપનાવી છે, ત્યારે ભારતે તેની જાહેર કરેલી સ્થિતિમાં કોઈ ફેરફાર કર્યો નથી. આનાથી વૈશ્વિક પરમાણુ વ્યવસ્થામાં ભારતની સ્થિરતાની છબી જાળવી રાખવામાં મદદ મળે છે.

પરમાણુ Deterrence ક્ષમતાઓનો વિકાસ

ભારતની પરમાણુ ક્ષમતાઓનો વિકાસ ઘણા દાયકાઓથી ચાલી રહ્યો છે, જે મર્યાદિત પ્રારંભિક ક્ષમતાથી આગળ વધીને અત્યાધુનિક ડિલિવરી સિસ્ટમ્સના ઉપયોગ સુધી વિકસિત થયો છે. જમીન-આધારિત મિસાઇલો, સમુદ્ર-આધારિત ક્ષમતાઓ અને હવાઈ પ્લેટફોર્મ્સ – એમ ત્રણેય ક્ષેત્રોમાં કામ આગળ વધ્યું છે.વધારાના શસ્ત્રોનું ઉત્પાદન આ વ્યાપક વિકાસના ભાગરૂપે જોઈ શકાય છે. જ્યારે નવી સિસ્ટમ્સ – જેમ કે ‘અગ્નિ-પ્રાઇમ’ અથવા સમુદ્ર-આધારિત ‘K-4’ મિસાઇલ – સેવામાં સામેલ થાય છે, ત્યારે તેના અનુરૂપ વોરહેડ્સ અગાઉથી તૈયાર રાખવા એ એક તાર્કિક પગલું છે.

આ વિકાસ પ્રાદેશિક સુરક્ષાની ગતિશીલતાને પણ અસર કરે છે. દક્ષિણ એશિયામાં પરમાણુ શક્તિનું સંતુલન લાંબા સમયથી ચર્ચાનો વિષય રહ્યું છે. પોતાની ક્ષમતાઓ મજબૂત કરવા છતાં, ભારત સત્તાવાર રીતે “ન્યૂનતમ નિવારણ” (minimum deterrence)ના અભિગમની હિમાયત કરે છે – એટલે કે, શસ્ત્રોનો અતિશય જથ્થો એકત્ર કરવાને બદલે વિશ્વસનીય અને પર્યાપ્ત ક્ષમતા જાળવી રાખવી. FAS (ફેડરેશન ઓફ અમેરિકન સાયન્ટિસ્ટ્સ)ના આંકડા આ દિશામાં ધીમી પરંતુ સતત પ્રગતિ સૂચવે છે.

કેટલાક વિશ્લેષકો શસ્ત્રોના ઉમેરાને ભવિષ્યની સંભવિત જરૂરિયાતો કે આકસ્મિક સ્થિતિઓ માટેની તૈયારી તરીકે જુએ છે. જ્યારે ઉત્પાદન લાઇન કાર્યરત હોય ત્યારે અગાઉથી શસ્ત્રો તૈયાર રાખવા એ વ્યવહારુ છે. લોન્ચર્સ તૈયાર કરવામાં સમય લાગે છે, જ્યારે શસ્ત્રોનું ઉત્પાદન પ્રમાણમાં ઝડપથી થઈ શકે છે. આ તફાવતને સામાન્ય માનવામાં આવે છે અને તેને અવ્યવસ્થિત વિસ્તરણને બદલે આયોજનબદ્ધ તૈયારી તરીકે જોવામાં આવે છે.

આવનારા વર્ષોમાં જેમ જેમ નવી ડિલિવરી સિસ્ટમ્સ સેવામાં આવશે, તેમ ભારતની પરમાણુ ક્ષમતાનું સ્વરૂપ વધુ સ્પષ્ટ થશે. ‘અગ્નિ-પ્રાઇમ’ જેવી મિસાઇલો આધુનિક અને મોબાઈલ (સ્થળાંતર કરી શકાય તેવી) માનવામાં આવે છે, જ્યારે ‘K-4’ સમુદ્ર-આધારિત ક્ષમતાઓને મજબૂત બનાવશે. આ સિસ્ટમ્સ માટે વધારાના શસ્ત્રોની ઉપલબ્ધતા એકંદરે નિવારણ ક્ષમતામાં વધારો કરશે.

દુનિયામાં નહીં બચે સોનું? 22 મહિનાથી અંધાધૂંધ ખરીદી કરી રહ્યું ડ્રેગન, શું છે ચીનની ચાલ જાણો, આ સ્ટોરી વાંચવા અહીં ક્લિક કરો