શું તમે સમાચાર અને અફવા વચ્ચેનો તફાવત બતાવી શકો છો?
ભારતમાં વોટ્સએપ વપરાશકર્તાઓની સંખ્યા પણ સૌથી વધુ છે અને કોઈપણ દેશ કરતાં ફોરવર્ડ કરેલી સામગ્રીનો દર સૌથી વધુ છે.ભારતમાં સ્વતંત્ર ફેક્ટ-ચેકિંગ સંસ્થાઓ પણ છે, તેમજ સરકારની પોતાની પ્રેસ ઇન્ફર્મેશન બ્યુરો હકીકત-તપાસ ચેનલ છે,
બપોરના સમયે એક પરિવારના વોટ્સએપ ગ્રુપ પર એક સંદેશ આવે છે. એક ધુંધળો વીડિયો નજીકના શહેરમાં અજાણ્યા લોકો બાળકનું અપહરણ કરતા બતાવે છે. કેપ્શનમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, બાળક ચોર આ વિસ્તારમાં સક્રિય છે. કોઈ તેને પડોશના ગ્રુપમાં ફોરવર્ડ કરે છે. કોઈ બીજું તેને ફોરવર્ડ કરે છે.કલાકોમાં, કોઈ પુરાવાની આસપાસ નહીં, પરંતુ ભયની આસપાસ ટોળું એકઠું થાય છે. આજના ‘યોર ઈન્ડિયા’ (YOUR INDIA) કૉલમમાં, સંતોષ નાયર જણાવશે. સમાચાર અને અફવા વચ્ચેનો તફાવત
લાખો લોકો શું સાચું માને
2017 થી 2020ની વચ્ચે, ભારતમાં ઓછામાં ઓછા 23 લોકો વોટ્સએપ ફોરવર્ડ દ્વારા ફેલાવવામાં આવેલી સમાન અફવાઓથી પ્રેરિત ટોળા દ્વારા માર્યા ગયા હતા, જેમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે બાળક ચોર અથવા અંગ ચોર ફરતા હતા. આમાંના મોટાભાગના વીડિયો અને સંદેશા ખોટા હતા, કાં તો બીજી ઘટનાના જૂના ફૂટેજ હતા અથવા સંપૂર્ણપણે બનાવટી હતા. માર્યા ગયેલા લોકો ઘણીવાર બહારના લોકો, પ્રવાસીઓ અથવા અજાણ્યા હતા .જે ડરી ગયેલા ટોળાને અજાણ્યા લાગતા હતા.આ એક આત્યંતિક પરિણામ છે. પરંતુ અંતર્ગત આદત – ફક્ત કંઈક એવું માનવાની અને ફોરવર્ડ કરવાની કારણ કે તે સંબંધિત લાગે છે. અત્યંત સામાન્ય છે અને, મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં, જીવલેણ નથી. તે ફક્ત શાંતિથી નક્કી કરે છે કે, લાખો લોકો શું સાચું માને છે.
સૌથી વધુ ફોરવર્ડ સામગ્રી
માઈક્રોસોફ્ટના એક વૈશ્વિક સર્વે મુજબ, 60 ટકાથી વધુ ભારતીયોએ કહ્યું કે, તેમને ઓનલાઈન નકલી સમાચારનો સામનો કરવો પડ્યો છે, જે વૈશ્વિક સરેરાશ 57 ટકા કરતા વધારે છે. ભારતમાં વોટ્સએપ વપરાશકર્તાઓની સંખ્યા પણ સૌથી વધુ છે અને કોઈપણ દેશ કરતાં ફોરવર્ડ કરેલી સામગ્રીનો દર સૌથી વધુ છે. એક અલગ સર્વેમાં જાણવા મળ્યું છે કે 88 ટકા ભારતીય યુવાનો પહેલી વાર નકલી સમાચારને ગંભીર સમસ્યા માને છે, જોકે ઘણાએ સ્વીકાર્યું છે કે, તેમને તેને ઓળખવામાં મુશ્કેલી પડે છે.તો વાસ્તવિક પ્રશ્ન એ છે કે, જો આપણામાંથી મોટાભાગના લોકો ખોટી માહિતીને એક સમસ્યા માને છે, તો તે શા માટે ફેલાતું રહે છે?
તેનો એક ભાગ માનવ સ્વભાવમાં રહેલો છે. જે સંદેશાઓ આપણને ડરાવે છે, ગુસ્સે કરે છે અથવા આપણને ગર્વ અનુભવે છે તે સંદેશાઓ કરતાં વધુ ઝડપથી ફેલાય છે જે આપણને વિચારવા મજબૂર કરે છે. ડર કહે છે, હમણાં શેર કરો, તમારી નજીકની કોઈ વ્યક્તિ જોખમમાં હોઈ શકે છે. ગૌરવ કહે છે, હમણાં શેર કરો, તે સાબિત કરે છે કે તમે પહેલાથી શું માનતા હતા. કોઈ સંદેશ કહેતો નથી, રાહ જુઓ, પહેલા આ તપાસો, કારણ કે સાવધાની ભાગ્યે જ ગભરાટ જેટલી મહત્વપૂર્ણ લાગે છે.
વધુ શંકા થવી જોઈએ
એક વધુ ગંભીર કારણ છે. ઘણા લોકો ખરેખર જાણતા નથી કે, કોઈ વસ્તુને ઝડપથી કેવી રીતે તપાસવી, અને તેઓ ધારે છે કે, તેને ખાસ સાધનો અથવા પત્રકારત્વ તાલીમની જરૂર છે. સામાન્ય રીતે આવું થતું નથી.કેટલીક સરળ આદતો ખોટી માહિતીનો આશ્ચર્યજનક જથ્થો પકડી લે છે. વોટ્સએપ પર, “ઘણી વખત ફોરવર્ડ કરેલ” તરીકે ચિહ્નિત થયેલ સંદેશ એ રોકવાનો સંકેત છે, કારણ કે આ લેબલ ત્યાં છે જેથી આવા સંદેશા એટલા દૂર ફેલાય છે કે કોઈ તેમને ચકાસી શકતું નથી. ફોટો અથવા વિડિયો ઘણીવાર રિવર્સ ઇમેજ સર્ચ દ્વારા ચકાસી શકાય છે, જે ઘણીવાર દર્શાવે છે કે જેને “તાજેતરની” ઘટના તરીકે વર્ણવવામાં આવી રહી છે તે ખરેખર ઘણા વર્ષો જૂની છે, અથવા સંપૂર્ણપણે અલગ દેશની છે. અને કોઈપણ સંદેશ જે તમને વિચારવાની તક આપ્યા વિના તાત્કાલિક પગલાં લેવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે તેને વધુ શંકા થવી જોઈએ, ઓછી નહીં.
મોટાભાગના સંદેશા હાનિકારક
ભારતમાં સ્વતંત્ર ફેક્ટ-ચેકિંગ સંસ્થાઓ પણ છે, તેમજ સરકારની પોતાની પ્રેસ ઇન્ફર્મેશન બ્યુરો હકીકત-તપાસ ચેનલ છે, જે વાયરલ દાવાઓની દૈનિક તપાસ પ્રકાશિત કરે છે. આમાંથી કોઈ પણ બધું પકડી શકતું નથી. પરંતુ શંકાસ્પદ દાવાની સરખામણી ફોરવર્ડ કરતા પહેલા આમાંથી એક સાથે કરવામાં તેટલો સમય લાગતો નથી જેટલો આપણામાંથી મોટાભાગના લોકો ધારે છે.આનો અર્થ એ નથી કે, દરેક ચકાસાયેલ સંદેશ ખોટો છે, અથવા તે શંકા બીજા પરના વિશ્વાસને બદલે છે. લોકો શેર કરેલા મોટાભાગના સંદેશા હાનિકારક હોય છે, ભલે ખોટા હોય. પરંતુ 2017 થી 2020ની વચ્ચે 23 લોકોના જીવ ગુમાવવાથી આપણને યાદ અપાવે છે કે ક્યારેક, અફવા અને સત્ય વચ્ચેનું અંતર શરમ કરતાં વધુ ગંભીર બાબતમાં માપવામાં આવે છે.
કોઈપણ નાગરિકને તેમના ફોન પર મળતા દરેક સંદેશને તપાસવાની જરૂર નથી. પરંતુ ડરાવતા કે ગુસ્સે થતા સંદેશને ફોરવર્ડ કરતા પહેલા થોભવું, ફક્ત દિવસમાં ઘણી વખત પૂછવું, “શું આ ખરેખર સાચું છે?”, લગભગ દરેક માટે ઉપલબ્ધ સભ્યતાના નાનામાં નાના કાર્યોમાંનું એક છે. આગલી વખતે જ્યારે કોઈ તમને સંદેશ શેર કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે, ત્યારે તમારા અંગૂઠા ફેરવતા પહેલા પ્રશ્ન પૂછવા યોગ્ય છે. શું હું આ શેર કરી રહ્યો છું કારણ કે, મેં તેની ચકાસણી કરી છે, અથવા ફક્ત એટલા માટે કે તેનાથી મને કંઈક લાગ્યું?
સ્ત્રોતો: વિકિપીડિયા, “ભારતીય વોટ્સએપ લિંચિંગ,” 2017 – 2020ના અહેવાલિત કેસ માઇક્રોસોફ્ટ ડિજિટલ સિવિલિટી ઇન્ડેક્સ સર્વે, ભારતમાં ખોટી માહિતી પરના તારણો સ્ટેટિસ્ટા, ભારતમાં પહેલી વાર મત આપનારાઓ અને નકલી સમાચાર પર 2019નો સર્વે, ભારતમાં ફોરવર્ડ મેસેજ લેબલિંગ અને ફોરવર્ડ મર્યાદાઓ પર વોટ્સએપનું જાહેર નિવેદન.
તમારા ઘરની બહાર રહેલા ફૂટપાથનો સાચો માલિક કોણ છે? જાણો અહી ક્લિક કરો
