ભારતમાં 100 વર્ષથી વધુ જૂનો છે સહકારી ચળવળનો ઇતિહાસ, 25 કરોડથી વધુ લોકો સહકારી ક્ષેત્રમાં સામેલ
દેશમાં 55 પ્રકારની છ લાખથી વધુ સહકારી મંડળીઓ છે જે દેશના વિવિધ ભાગો અને પ્રદેશોમાં કાર્યરત છે. સરકારી આંકડા મુજબ 25 કરોડથી વધુ લોકો આ ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલા છે.
ભારતની પ્રથમ રાષ્ટ્રીય સહકારી પરિષદ (National Cooperative Conference) 25 સપ્ટેમ્બર 2021 ના રોજ નવી દિલ્હીના ઇન્દિરા ગાંધી ઇન્ડોર સ્ટેડિયમ ખાતે આયોજિત કરવામાં આવી રહી છે. સહયોગ મંત્રાલયની રચના દેશમાં પ્રથમ વખત 7 જુલાઈના રોજ કરવામાં આવી હતી.
ભલે પ્રથમ વખત આટલા વિશાળ પાયા પર સહકારી વિશે વાત કરવામાં આવી રહી છે, પરંતુ દેશમાં તેનો ઇતિહાસ 100 વર્ષથી વધુ જૂનો છે. સહકારીતા બે શબ્દો ‘સહ+કારીતા’ થી બનેલો છે. આમાં, સહનો અર્થ છે કે સાથે અને કરિતા એટલે કામ કરવું. તેનો અર્થ છે સાથે કામ કરવું. તે એક સંગઠન છે જેના સભ્યો સમાનતાના આધારે સાથે કામ કરે છે.
25 કરોડથી વધુ લોકો સામેલ છે
દેશમાં 55 પ્રકારની છ લાખથી વધુ સહકારી મંડળીઓ છે જે દેશના વિવિધ ભાગો અને પ્રદેશોમાં કાર્યરત છે. સરકારી આંકડા મુજબ 25 કરોડથી વધુ લોકો આ ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલા છે. સહકારી ચળવળ ભારતમાં લગભગ 91 ટકા ગ્રામીણ પરિવારો સુધી પહોંચે છે. અમૂલ, ઇફ્કો જેવી સહકારી સંસ્થાઓએ સમગ્ર વિશ્વમાં પોતાની ક્ષમતા સાબિત કરી છે. આ સિવાય ‘ક્રિભકો’, ‘નાફેડ’, ‘ટ્રાઇફેડ’ જેવી ભારતીય રાષ્ટ્રીય સહકારી ફેડરેશનો પણ તેમના ક્ષેત્રમાં મહાન કામ કરી રહી છે અને વર્ષ -દર વર્ષે પ્રગતિ કરી રહી છે.
ગાંધીજીથી લઈને અબ્દુલ કલામ સુધી ભારતીય સહકારી સંસ્થાઓની હિમાયત કરી હતી
ભારતીય સહકારી સંગઠનોનું મહત્વ દેશમાં આજથી નહીં, પરંતુ ઘણા સમય પહેલાથી છે. જ્યારે મહાત્મા ગાંધી હંમેશા સહકારી આંદોલનના સમર્થનમાં હતા, સરદાર વલ્લભભાઈ પટેલ તેને ભારતની કરોડરજ્જુ કહેતા હતા. દેશના પ્રથમ વડાપ્રધાન પંડિત જવાહરલાલ નહેરુ પણ હંમેશા તેના સમર્થનમાં હતા. તેમણે સહકારને લોકશાહીના ત્રણ સ્તંભોમાંથી એક માન્યો, બાકીના બે પંચાયત અને શાળાઓ છે.
ભૂતપૂર્વ રાષ્ટ્રપતિ એપીજે અબ્દુલ કલામે ઇફ્કોને ભારતીય સહકારી સંસ્થાઓ માટે રોલ મોડેલ ગણાવ્યા હતા. લક્ષ્મણરાવ ઈમાનદાર, વર્ગીસ કુરિયન, મધુસુદન દાસ, વિરમદાસ પંતુલૂ, ત્રિભુવનદાસ પટેલ વગેરેએ દેશના સહકારી આંદોલનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.
અમૂલ દેશની સૌથી મોટી ફૂડ બ્રાન્ડ છે
અમૂલ દેશની સહકારી ચળવળમાં સૌથી મોટી બ્રાન્ડ છે. આ કંપની અને દૂધ ઉત્પાદક ખેડૂતો વચ્ચે એક સમન્વય સ્થાપિત કરે છે. આજે દૂધ ઉત્પાદનમાં ભારત વિશ્વમાં પ્રથમ ક્રમે છે, તેથી સહયોગ ક્ષેત્રનો સૌથી મોટો ફાળો છે. અમૂલ ગુજરાતના 36 લાખ ખેડૂત પરિવારો દ્વારા ચલાવવામાં આવે છે. તેની સ્થાપના લગભગ 75 વર્ષ પહેલા થઈ હતી. અમૂલના એમ.ડી. આર.એસ. સોઢીએ ટીવી 9 હિન્દીને જણાવ્યું હતું કે આજે દેશના 18,500 થી વધુ ગામોમાં સહકારી મંડળીઓ (દૂધ મંડળીઓ) અને 80 થી વધુ ડેરી પ્લાન્ટ છે. વાર્ષિક ટર્નઓવર 50 હજાર કરોડ રૂપિયાથી વધુ છે.
કૃષિ ઉપરાંત સહકારી સંસ્થા ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં વિકાસ અને ધિરાણ જેવા કાર્યો પણ કરી રહી છે. ઉદાહરણ તરીકે, ગ્રામ્ય સ્તરે, ગામ-સ્તરની પ્રાથમિક કૃષિ ક્રેડિટ સોસાયટીઓ (PACS) છે, જે ગામની ધિરાણ માગનો અંદાજ કાઢે છે અને જિલ્લા મધ્યસ્થ સહકારી બેંકો (DCCBs) પાસેથી લોન લે છે. નાબાર્ડના 2019-20ના અહેવાલ મુજબ ભારતમાં 95,238 PACS, 363 DCCBs અને 33 રાજ્ય સહકારી બેંકો છે.
આ પણ વાંચો : e-Shramik Card: ઈ-શ્રમ પોર્ટલ પર થઈ રહી છે નોંધણી, જાણો ખેડૂતોને મળશે આ યોજનાનો લાભ ?
આ પણ વાંચો : Good News : ગુજરાતમાં મોસમનો કુલ 81.34 ટકા વરસાદ, સરેરાશ 98 ટકા વિસ્તારમાં વાવેતર કરાયું
