રેશન કાર્ડ વગર આ યોજનાઓનો નહીં મળે લાભ ! જાણો કેવી રીતે મેળવવું

'આયુષ્માન ભારત પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના' (AB PM-JAY) હેઠળ, પરિવારની ઓળખ સ્થાપિત કરવા માટે રેશન કાર્ડનો ઉપયોગ કરી શકાય છે, જોકે દરેક લાભાર્થી માટે તે ફરજિયાત નથી.

RATION CARD

Devankashi rana | Updated on: Nov 07, 2026 | 11:01 AM

રેશન કાર્ડ એ માત્ર સબસિડીવાળા કે મફત અનાજ મેળવવા માટેનું દસ્તાવેજ નથી; તે પરિવારની ઓળખના પુરાવા તરીકે પણ કામ કરે છે અને વિવિધ સરકારી યોજનાઓ માટે પરિવારના સભ્યોની વિગતો પૂરી પાડે છે. ખાસ કરીને, ‘પ્રધાનમંત્રી ઉજ્જવલા યોજના’ (PMUY) માટે રેશન કાર્ડ અથવા પરિવારની રચના દર્શાવતું સરકાર દ્વારા જાહેર કરાયેલ અન્ય કોઈ દસ્તાવેજ હોવું ફરજિયાત છે.

તેવી જ રીતે, ‘આયુષ્માન ભારત પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના’ (AB PM-JAY) હેઠળ, પરિવારની ઓળખ સ્થાપિત કરવા માટે રેશન કાર્ડનો ઉપયોગ કરી શકાય છે, જોકે દરેક લાભાર્થી માટે તે ફરજિયાત નથી. જો તમારી પાસે રેશન કાર્ડ ન હોય, તો તે મેળવવાની પ્રક્રિયા જાણવી તમારા માટે ઉપયોગી થઈ શકે છે.

રેશન કાર્ડ શા માટે જરૂરી છે?

રેશન કાર્ડ દ્વારા, પાત્ર પરિવારો સરકારી રેશનની દુકાનોમાંથી મફત અથવા સબસિડીવાળા ભાવે અનાજ મેળવી શકે છે. વધુમાં, તે પરિવારના સભ્યોની ઓળખ દર્શાવતા એક મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજ તરીકે કાર્ય કરે છે. સરકારી યોજનાઓમાં પરિવારની રચનાના પુરાવા તરીકે તેનો વારંવાર ઉપયોગ થાય છે. જો કે, એ નોંધવું જરૂરી છે કે દરેક સરકારી યોજના માટે રેશન કાર્ડ હોવું ફરજિયાત નથી; કેટલીક યોજનાઓમાં સરકાર દ્વારા જારી કરાયેલા અન્ય દસ્તાવેજો પણ સ્વીકારવામાં આવે છે. તેથી, કોઈપણ યોજના માટે અરજી કરતા પહેલા હંમેશા તેની પાત્રતાના માપદંડો અને જરૂરી દસ્તાવેજો વિશે તપાસ કરી લેવી જોઈએ.

‘પ્રધાનમંત્રી ઉજ્જવલા યોજના’ માટે રેશન કાર્ડ ફરજિયાત છે

‘પ્રધાનમંત્રી ઉજ્જવલા યોજના’ (PMUY) હેઠળ, પાત્ર ઓછી આવક ધરાવતા પરિવારોની પુખ્ત મહિલાઓને કોઈપણ સિક્યોરિટી ડિપોઝિટ વિના LPG કનેક્શન આપવામાં આવે છે. આ માટે પાત્ર બનવા માટે, મહિલાની ઉંમર ઓછામાં ઓછી 18 વર્ષ હોવી જોઈએ અને તેના પરિવારના અન્ય કોઈ સભ્ય પાસે પહેલેથી LPG કનેક્શન ન હોવું જોઈએ. આ યોજનામાં, પરિવારના સભ્યોની સંખ્યા અને તેમની વિગતોની ચકાસણી કરવા માટે રેશન કાર્ડનો ઉપયોગ થાય છે. જો રેશન કાર્ડ ઉપલબ્ધ ન હોય, તો તેના બદલે પરિવારની રચના દર્શાવતા સરકાર દ્વારા જારી કરાયેલા અન્ય માન્ય દસ્તાવેજો સ્વીકારી શકાય છે.

પીએમ ઉજ્જવલા યોજના માટે જરૂરી દસ્તાવેજો

મહિલા અરજદારનું આધાર કાર્ડ
રેશન કાર્ડ અથવા અન્ય કોઈ માન્ય સરકારી દસ્તાવેજ જેમાં પરિવારના સભ્યોની વિગતો હોય
દસ્તાવેજમાં દર્શાવેલ પરિવારના પુખ્ત સભ્યોના આધાર કાર્ડ
બેંક ખાતાની વિગતો, પાસબુક અથવા કેન્સલ કરેલો ચેક (cancelled cheque) સાથે
અરજી અને કેવાયસી (KYC) ફોર્મ
પાત્રતાની પુષ્ટિ કરતું ઘોષણાપત્ર
જો આધાર કાર્ડ પરનું વર્તમાન સરનામું સાચું હોય, તો તેનો ઉપયોગ સરનામાના પુરાવા તરીકે થઈ શકે છે. જો સરનામું અલગ હોય, તો સરનામાનો અન્ય કોઈ
માન્ય પુરાવો આપવો જરૂરી છે. આ યોજના હેઠળ, પાત્ર લાભાર્થીઓને સિક્યોરિટી ડિપોઝિટ વિના ગેસ કનેક્શન મળે છે, સાથે જ પ્રથમ ગેસ સિલિન્ડર રિફિલ અને ગેસ સ્ટવ પણ મફત આપવામાં આવે છે.

શું આયુષ્માન ભારત યોજના માટે રેશન કાર્ડ ફરજિયાત છે?

પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના (PM-JAY) હેઠળ, પાત્ર પરિવારોને વર્ષે ₹5 લાખ સુધીની કેશલેસ (રોકડ રહિત) તબીબી સારવાર મેળવવાનો અધિકાર છે. આ યોજનાનો લાભ લેવા માટે, તમારે પહેલા એ તપાસવું જોઈએ કે તમારું નામ સરકારની લાભાર્થીઓની યાદીમાં છે કે નહીં. એ નોંધવું મહત્વપૂર્ણ છે કે આયુષ્માન કાર્ડ મેળવવા માટે દરેક વ્યક્તિ પાસે રેશન કાર્ડ હોવું ફરજિયાત નથી. નેશનલ હેલ્થ ઓથોરિટી (NHA) અનુસાર, લાભાર્થીની ઓળખ માટે આધાર કાર્ડ અથવા સરકાર દ્વારા જારી કરાયેલ અન્ય કોઈ માન્ય ઓળખ દસ્તાવેજનો ઉપયોગ કરી શકાય છે, જ્યારે પારિવારિક ઓળખ સ્થાપિત કરવા માટે રેશન કાર્ડ અથવા પરિવાર સંબંધિત અન્ય કોઈ માન્ય દસ્તાવેજનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.

આયુષ્માન કાર્ડ મેળવવા માટે તૈયાર રાખવાના દસ્તાવેજો

આધાર કાર્ડ અથવા સરકાર દ્વારા જાહેર કરાયેલ અન્ય કોઈ માન્ય ઓળખ દસ્તાવેજ
પારિવારિક ઓળખ દર્શાવતો દસ્તાવેજ, જેમ કે રેશન કાર્ડ
મોબાઇલ નંબર અને અન્ય જરૂરી માહિતી
રાજ્યના નિયમો મુજબ જરૂરી અન્ય વધારાના દસ્તાવેજો
પાત્રતાના માપદંડો અને દસ્તાવેજોની જરૂરિયાતો રાજ્ય અને લાભાર્થીની શ્રેણીના આધારે અલગ-અલગ હોઈ શકે છે.

70 વર્ષ કે તેથી વધુ ઉંમરના તમામ વરિષ્ઠ નાગરિકો માટે, ‘આયુષ્માન વય વંદના કાર્ડ’ (Ayushman Vay Vandana Card) શરૂ કરવામાં આવ્યું છે. આયુષ્માન ભારત પ્રધાનમંત્રી જન આરોગ્ય યોજના (AB-PMJAY) હેઠળના આ કાર્ડ દ્વારા તેમને ₹5 લાખ સુધીની કેશલેસ તબીબી સારવાર મળી શકે છે. આ શ્રેણીમાં નોંધણી કરાવવા માટે આધાર-આધારિત ઈ-કેવાયસી (e-KYC) જરૂરી છે, જેમાં આધાર કાર્ડ મુખ્ય દસ્તાવેજ તરીકે કામ કરે છે. જો તમારી પાસે રેશન કાર્ડ ન હોય તો શું કરવું? જો તમારી પાસે રેશન કાર્ડ ન હોય, તો તમે તમારા રાજ્યના ‘ખાદ્ય અને નાગરિક પુરવઠા વિભાગ’ (Food and Civil Supplies Department) દ્વારા અરજી કરી શકો છો. મોટાભાગના રાજ્યોમાં આ માટે ઓનલાઇન સુવિધા ઉપલબ્ધ છે. અરજી કરવાની પ્રક્રિયા દરેક રાજ્યમાં થોડી અલગ હોઈ શકે છે.

ઓનલાઇન અરજી કેવી રીતે કરવી:

તમારા રાજ્યના ‘ખાદ્ય અને નાગરિક પુરવઠા વિભાગ’ની અધિકૃત વેબસાઇટની મુલાકાત લો.
નવા રેશન કાર્ડ માટે અરજી કરવાનો વિકલ્પ શોધો.
તમારા મોબાઈલ નંબરનો ઉપયોગ કરીને નોંધણી (રજિસ્ટ્રેશન) કરો.
અરજી ફોર્મમાં પરિવારના વડા અને પરિવારના અન્ય સભ્યોની વિગતો ભરો.
જરૂરી દસ્તાવેજો સ્કેન કરીને અપલોડ કરો.
ફોર્મ સબમિટ કર્યા પછી, મળતી પહોંચ (acknowledgment) અથવા સંદર્ભ નંબર (reference number) ને સુરક્ષિત રાખો.

અરજી કર્યા પછી સ્ટેટસ કેવી રીતે તપાસવી?

રાશન કાર્ડ માટે અરજી ફોર્મ સબમિટ કર્યા પછી, અરજી સંદર્ભ ક્રમાંક (application reference number) ને સુરક્ષિત રાખવો મહત્વપૂર્ણ છે. તમે તમારા રાજ્યના ‘ખાદ્ય અને નાગરિક પુરવઠા વિભાગ’ (Food and Civil Supplies Department) ની વેબસાઇટની મુલાકાત લઈને, આ નંબર દ્વારા તમારી અરજીની સ્થિતિ તપાસી શકો છો. જો અરજીમાં કોઈ ખામીઓ હોય, તો વિભાગ વધારાની માહિતી અથવા દસ્તાવેજો માંગી શકે છે.

રાશન કાર્ડ માટે કોણ પાત્ર છે?

ભારતમાં, જે પરિવારો સંબંધિત રાજ્ય અથવા કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશની સરકાર દ્વારા નિર્ધારિત માપદંડોને પૂર્ણ કરે છે, તેઓ સામાન્ય રીતે રાશન કાર્ડ મેળવવા માટે પાત્ર હોય છે. માત્ર ગરીબ હોવું એ એકમાત્ર માપદંડ નથી; પાત્રતા પરિવારની આવક, રોજગાર, આર્થિક સ્થિતિ અને સામાજિક સંજોગો જેવા પરિબળોના આધારે નક્કી કરવામાં આવે છે. ‘રાષ્ટ્રીય ખાદ્ય સુરક્ષા અધિનિયમ’ (NFSA), 2013 હેઠળ, રાજ્ય સરકારો પાત્ર પરિવારોની ઓળખ કરે છે. સામાન્ય રીતે, નીચેની શ્રેણીઓમાં આવતા પરિવારોને અગ્રતા આપવામાં આવી શકે છે:

ઓછી આવક ધરાવતા અને આર્થિક રીતે નબળા પરિવારો.
દૈનિક વેતન મેળવતા મજૂરો, જમીનવિહોણા ખેત મજૂરો અને અસંગઠિત ક્ષેત્રમાં કામ કરતા લોકો.
નાના અને સીમાંત ખેડૂતો.
ગ્રામીણ કારીગરો અને નાના પાયે વેપાર કે વ્યવસાયમાં સંકળાયેલા પરિવારો.
ઝૂંપડપટ્ટીમાં રહેતા જરૂરિયાતમંદ પરિવારો.
વિધવાઓ, એકલ મહિલાઓ અથવા નિરાધાર વ્યક્તિઓના નેતૃત્વ હેઠળના પરિવારો.
અત્યંત ગરીબ અને સંવેદનશીલ આદિવાસી સમુદાયોના પરિવારો.
આમાંથી કોઈ એક શ્રેણીમાં આવવાનો અર્થ એ નથી કે તમને રાશન કાર્ડ મળી જ જશે; આ માટે રાજ્યના ચોક્કસ નિયમોનું પાલન કરવું અને પાત્રતાની ચકાસણી થવી પણ જરૂરી છે. રાશન કાર્ડ માટે અરજી કરતા પહેલા, તમારા રાજ્ય માટેના સત્તાવાર પાત્રતા માપદંડો તપાસી લેવા જોઈએ.