સોનામાં ભેળસેળનો મોટો ખેલ! વજન વધારવા ચીની પાઉડરનો ઉપયોગ, 22 કેરેટના નામે વેચ્યાં 20 કેરેટનાં દાગીના
આશ્ચર્યની વાત એ છે કે, આટલી ભેળસેળ હોવા છતાં, કેટલાક પરીક્ષણોમાં સોનું 24-કેરેટ શુદ્ધ હોવાનું જણાયું હતું. અહેવાલ મુજબ, આ પાવડર ચીનથી સપ્લાય કરવામાં આવે છે અને ભારતના અનેક શહેરોમાં તેના ડીલરોનું નેટવર્ક સક્રિય છે.

સોનાના ભાવમાં થયેલા તીવ્ર ઘટાડા વચ્ચે, તેની શુદ્ધતા અંગે ગંભીર પ્રશ્નો ઊભા થયા છે. ચીનથી આવતો એક એવો પદાર્થ (ધાતુ) સામે આવ્યો છે, જેને સોનામાં ભેળવવામાં આવે તો BIS (બ્યુરો ઓફ ઇન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ) ના પરીક્ષણોમાં પણ તે પકડાતો નથી. મીડિયા તપાસમાં બહાર આવ્યું છે કે, સોનાનું વજન કૃત્રિમ રીતે વધારવા માટે તેમાં ‘રેનિયમ’ (Rhenium) નામની ભારે ધાતુનો પાવડર ભેળવવામાં આવી રહ્યો છે. આશ્ચર્યની વાત એ છે કે, આટલી ભેળસેળ હોવા છતાં, કેટલાક પરીક્ષણોમાં સોનું 24-કેરેટ શુદ્ધ હોવાનું જણાયું હતું. અહેવાલ મુજબ, આ પાવડર ચીનથી સપ્લાય કરવામાં આવે છે અને ભારતના અનેક શહેરોમાં તેના ડીલરોનું નેટવર્ક સક્રિય છે.
1 ગ્રામ પાઉડર ભેળવીને 7.83 ગ્રામ સોનાનું વજન વધાર્યું
અહેવાલ અનુસાર, તપાસકર્તાઓએ ચીનના શેનઝેન (Shenzhen) સ્થિત એક એજન્ટનો સંપર્ક કર્યો. એજન્ટે દાવો કર્યો કે તેની કંપની રેનિયમ પાવડરનું ઉત્પાદન કરે છે અને ભારતના વિવિધ શહેરોમાં તેના ડીલરોનું નેટવર્ક છે. મુંબઈના એક ડીલર દ્વારા રેનિયમ પાવડરનો એક ગ્રામનો નમૂનો મેળવવામાં આવ્યો હતો.
ત્યારબાદ, જોધપુરના એક ઝવેરી સાથે મળીને એક પ્રયોગ કરવામાં આવ્યો. 1 ગ્રામ રેનિયમ પાવડરને 7.83 ગ્રામ 24-કેરેટ સોનામાં ભેળવવામાં આવ્યો, જેનાથી મિશ્રણનું કુલ વજન 8.83 ગ્રામ થયું. દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે, પરીક્ષણ દરમિયાન આ મિશ્રણને 24-કેરેટ સોનું ગણવામાં આવ્યું હતું.
ત્યારબાદ ઝવેરીએ આ મિશ્રણમાં અન્ય ધાતુઓ ઉમેરીને 22-કેરેટના ઘરેણાં તૈયાર કર્યા. અહેવાલ મુજબ, એક હોલમાર્કિંગ સેન્ટરે આ ઘરેણાંને 22-કેરેટ તરીકે પ્રમાણિત કર્યા, જ્યારે તેમાં વાસ્તવિક સોનાનું પ્રમાણ માત્ર 81.73 ટકા જ હતું. જેનો અર્થ એ કે તેની શુદ્ધતા લગભગ 20-કેરેટ જેટલી જ હતી.
તપાસમાં એવો પણ દાવો કરવામાં આવ્યો છે કે, આ ભેળસેળયુક્ત ઘરેણાં વિવિધ શોરૂમ અને પરીક્ષણ કેન્દ્રો પર શુદ્ધતાના માપદંડોમાં પાસ થઈ ગયા હતા. જોકે, આ તારણ માત્ર તપાસમાં ઉપયોગમાં લેવાયેલા નમૂનાઓ પર આધારિત છે; તેનો અર્થ એ નથી કે તમામ હોલમાર્કિંગ કેન્દ્રો કે પરીક્ષણ મશીનો રેનિયમની હાજરી પારખવામાં અસમર્થ છે.
રુથેનિયમ, ઇરિડિયમ અને ઓસ્મિયમ દ્વારા ભેળસેળના આક્ષેપો
દરમિયાન, મિન્ટ (Mint) ના એક અહેવાલમાં મધ્યપ્રદેશના ઈન્દોરના ઝવેરી બજાર (બુલિયન માર્કેટ)માં સોનામાં ભારે ધાતુઓ ભેળવવામાં આવતી હોવા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. વેપારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, સોનાનું વજન વધારવા માટે તેમાં રુથેનિયમ, ઇરિડિયમ અને ઓસ્મિયમ જેવી ધાતુઓ ભેળવવામાં આવી રહી છે.
આ ધાતુઓની ઘનતા (ડેન્સિટી) સોના કરતાં વધુ હોવાથી, એસિડ ટેસ્ટ કે કસોટી પથ્થર (ટચસ્ટોન ટેસ્ટ) જેવી પરંપરાગત પદ્ધતિઓ દ્વારા આવી ભેળસેળને પકડવી મુશ્કેલ બની શકે છે. વેપારીઓએ “ગોલ્ડ પાવડર” (સોનાનો ભૂકો) તરીકે વેચાતા એક પદાર્થ અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે, જે મહારાષ્ટ્ર અને પશ્ચિમ બંગાળ થઈને ભારતીય બજારમાં પહોંચાડવામાં આવતો હોવાનું કહેવાય છે. જોકે, આ પદાર્થ ચીનથી આવે છે તેવી શંકાની કોઈ સ્વતંત્ર પુષ્ટિ થઈ નથી.
હોલમાર્કિંગ સિસ્ટમ અંગે ઉઠાવવામાં આવેલા પ્રશ્નો
કમ્પ્ટ્રોલર એન્ડ ઓડિટર જનરલ (CAG) ના એક ડ્રાફ્ટ અહેવાલમાં સોનાની શુદ્ધતા ચકાસવાની પ્રક્રિયા (સિસ્ટમ) પર ગંભીર પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા છે. અહેવાલ મુજબ, 2024-25ના નાણાકીય વર્ષ દરમિયાન નોંધાયેલા ઝવેરીઓમાંથી 81 ટકા ઝવેરીઓનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું ન હતું.
વધુમાં, બ્યુરો ઓફ ઈન્ડિયન સ્ટાન્ડર્ડ્સ (BIS) તેના માન્યતા પ્રાપ્ત ‘એસેઈંગ એન્ડ હોલમાર્કિંગ સેન્ટર્સ’ (સોનું તપાસવા અને હોલમાર્ક કરવાના કેન્દ્રો) પર દેખરેખ રાખવાના પોતાના લક્ષ્યાંકો પૂરા કરવામાં નિષ્ફળ ગયું છે; જેમાં તે 43.7 ટકા પાછળ રહી ગયું છે. BIS એ આ માટે સ્ટાફની અછત અને દૂરના વિસ્તારોમાંથી નમૂના એકત્ર કરવામાં આવતી મુશ્કેલીઓને કારણભૂત ગણાવી હતી. જોકે, CAG એ આ સ્પષ્ટતા સ્વીકારી નથી.
સોનામાં થતી ભેળસેળને કેવી રીતે ઓળખી શકાય?
નિષ્ણાતોના મતે, સોનાની શુદ્ધતા ચકાસવા માટે માત્ર એસિડ ટેસ્ટ કે કસોટી પથ્થર જેવી પરંપરાગત પદ્ધતિઓ પર આધાર રાખવો પૂરતો નથી. ‘એક્સ-રે ફ્લોરોસેન્સ’ (XRF) વિશ્લેષણ અને ‘ઈલેક્ટ્રોન માઈક્રોસ્કોપી’ જેવી આધુનિક તકનીકો સોનામાં રહેલી અન્ય ધાતુઓને ઓળખવામાં મદદ કરી શકે છે. ગ્રાહકોએ એવી જ દાગીના ખરીદવા જોઈએ જેના પર BIS હોલમાર્ક અને HUID નંબર અંકિત હોય. વધુમાં, વિશ્વસનીય ઝવેરી પાસેથી જ ખરીદી કરવી જોઈએ અને ખાતરી કરવી જોઈએ કે તમને યોગ્ય બિલ અથવા GST ઇન્વોઇસ મળે.
