ધોરણ 10 પછી ક્યાં ખોવાઈ જાય છે ભારતનાં બાળકો?

એક છોકરો પોતાના ગામમાં આઠમા ધોરણનો અભ્યાસ પૂર્ણ કરે છે. દરરોજ ઘરથી થોડે જ અંતરે આવેલી શાળાએ તે ચાલીને જતો હતો. પરંતુ નવમા ધોરણમાં અભ્યાસ ચાલુ રાખવા માટે હવે તેને નજીકના શહેરની માધ્યમિક શાળામાં જવું પડશે. આટલો લાંબો રસ્તો તેણે ક્યારેય એકલા કાપ્યો નથી. ત્યાં પહોંચવા માટે કોઈ વિશ્વસનીય પરિવહન વ્યવસ્થા નથી અને શાળાની ફી પણ એવી છે, જેના માટે તેના પરિવારે અગાઉથી કોઈ બજેટ નક્કી કર્યું નથી.

તે ઔપચારિક રીતે શાળા છોડવાનો નિર્ણય લેતો નથી. તે બસ શાળાએ જવાનું બંધ કરી દે છે. કોઈ અવાજ કર્યા વિના, જાણે નદીમાં પૂર આવવાને બદલે તેનું પાણી ધીમે ધીમે સુકાઈ રહ્યું હોય તેમ. આંકડાઓ અનુસાર, આ જ એ સૌથી સામાન્ય તબક્કો છે. જ્યારે ભારત પોતાની શિક્ષણ વ્યવસ્થામાંથી એક બાળક ગુમાવે છે. આની આસપાસના આંકડાઓ પણ એટલા જ ચિંતાજનક છે, જેટલી ગંભીરતા મોટા ભાગના પરિવારોને હજુ સમજાઈ નથી.

ભારતમાં શાળા છોડવાનો દર

સરકારની પોતાની સૌથી તાજેતરની શાળા ગણતરી, યુડાઇસ પ્લસ (UDISE+), અનુસાર ભારતમાં શાળા છોડવાના દરમાં બાળકોની ઉંમર વધવાની સાથે સ્પષ્ટ અને ઝડપથી વધતો પ્રવાહ જોવા મળે છે. પ્રાથમિક સ્તરે એટલે કે ધોરણ 1થી 5 દરમિયાન શાળા છોડવાનો દર માત્ર 0.3 ટકા છે. આ લગભગ નગણ્ય છે અને નાના બાળકોને શાળામાં દાખલ કરાવવા તથા તેમનું શિક્ષણ ચાલુ રાખવા માટે વર્ષોથી કરવામાં આવેલા પ્રયાસોની સફળતા દર્શાવે છે. ઉચ્ચ પ્રાથમિક સ્તરે એટલે કે ધોરણ 6થી 8 દરમિયાન આ દર વધીને 3.5 ટકા થાય છે. હજુ પણ આ પ્રમાણ પ્રમાણમાં ઓછું છે. પરંતુ તેમાં વધારો થતો જોવા મળે છે. ત્યારબાદ માધ્યમિક સ્તરે એટલે કે ધોરણ 9 અને 10માં શાળા છોડવાનો દર અચાનક વધીને 11.5 ટકા થઈ જાય છે. આ દર ઉચ્ચ પ્રાથમિક સ્તરના દર કરતાં લગભગ ચાર ગણો અને પ્રાથમિક સ્તરના દર કરતાં 30 ગણાથી પણ વધુ છે.

બાળકોમાં Transition Rate

શિક્ષણના એક તબક્કામાંથી બીજા તબક્કામાં આગળ વધવાના દર (Transition Rate) પણ આ જ હકીકતને બીજી રીતે રજૂ કરે છે. પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરનારા બાળકોમાંથી 92.2 ટકા બાળકો ઉચ્ચ પ્રાથમિક શિક્ષણમાં પ્રવેશ મેળવે છે. આ એક સંતોષકારક આંકડો છે. ઉચ્ચ પ્રાથમિક શિક્ષણ પૂર્ણ કરનારા બાળકોમાંથી 86.6 ટકા બાળકો માધ્યમિક શિક્ષણમાં પ્રવેશ કરે છે. પરંતુ માધ્યમિક શિક્ષણ સુધી પહોંચેલા બાળકોમાંથી માત્ર 75.1 ટકા બાળકો જ ધોરણ 11 અને 12 એટલે કે ઉચ્ચતર માધ્યમિક શિક્ષણમાં આગળ વધે છે.

સરળ શબ્દોમાં કહીએ તો, ધોરણ 10 સુધી પહોંચતા દર ચાર ભારતીય બાળકોમાંથી લગભગ એક બાળક આગળના વર્ષે ધોરણ 11માં અભ્યાસ ચાલુ રાખતું નથી. તો પછી 14થી 16 વર્ષની આ ઉંમર એવી કઈ બાબતને કારણે શિક્ષણમાં આટલી મોટી ખાઈ ઊભી કરે છે, જ્યારે અગાઉના શૈક્ષણિક તબક્કાઓમાં આગળ વધવું પ્રમાણમાં સરળ રહ્યું હોય છે?

માધ્યમિક શાળાઓની સંખ્યા ઓછી

પ્રાથમિક શાળાઓની સરખામણીમાં માધ્યમિક શાળાઓની સંખ્યા ઘણી ઓછી છે અને તે વધુ અંતરે આવેલી હોય છે. પરિણામે, જે બાળકો પ્રાથમિક શાળાએ સરળતાથી પગપાળા જઈ શકતા હતા, તેમના માટે હવે શાળાએ પહોંચવું એક લાંબી મુસાફરી બની જાય છે. ઘણી વખત બસનું ભાડું ચૂકવવું પડે છે અથવા સાયકલની જરૂર પડે છે, જેનો ખર્ચ પરિવાર માટે ઉઠાવવો સરળ હોતો નથી.

બાળકોની આર્થિક સ્થિતી

કિશોરાવસ્થામાં પહોંચતાં બાળકો કામ કરવા યોગ્ય ઉંમરના થવા લાગે છે. આર્થિક મુશ્કેલીઓનો સામનો કરતા પરિવારો માટે બાળકને વધુ અભ્યાસ કરાવવાનો ખર્ચ અને તેના બદલામાં બાળક કામ કરીને જે આવક મેળવી શકે અથવા ઘરના કામકાજમાં જે યોગદાન આપી શકે, તેની વચ્ચે પસંદગી કરવી મુશ્કેલ બની જાય છે. ખાસ કરીને મોટા પરિવારમાં સૌથી મોટા સંતાન માટે આ નિર્ણય વધુ મુશ્કેલ હોય છે.

દીકરીઓની સુરક્ષા

દીકરીઓના કિસ્સામાં, લાંબા અંતરની મુસાફરીની સુરક્ષાને લઈને ઊભી થતી ચિંતાઓ અને આ જ ઉંમરે વધતું સામાજિક દબાણ છે. આ આંકડાઓનો અભ્યાસ કરતા વિશ્લેષકોએ એક ગંભીર ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. હાલના 11.5 ટકાના માધ્યમિક શાળા ડ્રોપઆઉટ દર અને માધ્યમિક સ્તરે માત્ર 47.2 ટકાના જાળવણી દર (Retention Rate)ને ધ્યાનમાં લઈએ તો, માધ્યમિક શિક્ષણમાં પ્રવેશેલા અડધાથી પણ ઓછા વિદ્યાર્થીઓ અંત સુધી અભ્યાસ ચાલુ રાખી શકે છે.

શિક્ષણનું નિર્ધારિત લક્ષ્ય

આ જ ગતિ ચાલુ રહેશે તો ભારતને વર્ષ 2030 સુધીમાં સાર્વત્રિક શાળાકીય શિક્ષણનું પોતાનું નિર્ધારિત લક્ષ્ય હાંસલ કરવામાં મુશ્કેલી પડી શકે છે. આ લક્ષ્ય રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020)ની મહત્ત્વાકાંક્ષી યોજનાઓનો એક મહત્ત્વપૂર્ણ ભાગ છે. કલ્પના કરો કે 11 વર્ષની ઉંમરે બે બાળકો એક જ ઉચ્ચ પ્રાથમિક વર્ગમાં સમાન ક્ષમતા સાથે સારું પ્રદર્શન કરી રહ્યાં છે. તેમાંથી એક બાળક માધ્યમિક શાળાની નજીક રહે છે અને તેનો પરિવાર મુસાફરી તથા પુસ્તકોના વધારાના ખર્ચને સરળતાથી પહોંચી વળે છે. બીજું બાળક શાળાથી દૂર રહે છે અને તેનો પરિવાર એવો છે કે જેના માટે શિક્ષણ પાછળ ખર્ચવામાં આવતો દરેક વધારાનો રૂપિયો ઘરનું ભાડું કે ભોજન જેવી મૂળભૂત જરૂરિયાતો સાથે સ્પર્ધા કરે છે.

બાળકો વચ્ચેનું તફાવત

16 વર્ષની ઉંમર સુધી પહોંચતાં આ બંનેમાંથી માત્ર એક જ બાળક શાળામાં અભ્યાસ કરતું રહે તેવી શક્યતા છે અને આ બંને બાળકો વચ્ચેના આ તફાવતને તેમની ક્ષમતા કે મહેનત સાથે ભાગ્યે જ કોઈ સંબંધ હોય છે. આ એક જ આંકડો કે ધોરણ 10 સુધી પહોંચતા દર ચાર ભારતીય કિશોરોમાંથી લગભગ એક કિશોર ધોરણ 11 શરૂ થાય તે પહેલાં જ શિક્ષણ વ્યવસ્થામાંથી બહાર થઈ જાય છે, સામાન્ય રીતે જેટલું ધ્યાન આપવામાં આવે છે તેના કરતાં ઘણું વધારે જાહેર ધ્યાન મેળવવાને પાત્ર છે. કારણ કે આ સમસ્યા ખરેખર બાળકોની ક્ષમતા, અભ્યાસ પ્રત્યેની પ્રેરણા કે મોટા ભાગના કિસ્સાઓમાં પરિવારની ઉદાસીનતા સાથે સંબંધિત નથી.

શાળા છોડવાની સમસ્યા અસ્તિત્વમાં છે કે નહીં?

આ સમસ્યા અમુક ચોક્કસ અને ઓળખી શકાય તેવા અવરોધો સાથે જોડાયેલી છે. શાળા સુધીનું અંતર, શિક્ષણનો ખર્ચ અને સુરક્ષાનો અભાવ. આ ત્રણેય અવરોધો એક ચોક્કસ ઉંમરે સૌથી વધુ ગંભીર બનીને સામે આવે છે. નાગરિકો કે સ્થાનિક સમુદાયો માટે ઉપયોગી પ્રશ્ન માત્ર એટલો નથી કે શાળા છોડવાની સમસ્યા અસ્તિત્વમાં છે કે નહીં. આ સમસ્યા છે એ વાત સાથે લગભગ દરેક સંમત થશે. પરંતુ સાચો પ્રશ્ન એ છે કે શું તમારા પોતાના વિસ્તારમાં આ ચોક્કસ વ્યવહારુ અવરોધોને ઓળખવામાં આવ્યા છે અને તેનો ઉકેલ લાવવામાં આવ્યો છે?

શું ત્યાં ગાયબ બસ રૂટની સમસ્યા દૂર કરવામાં આવી છે? શું પરિવારને ન પરવડે તેવી શાળાની ફી માટે કોઈ સહાય ઉપલબ્ધ છે? શું શાળાએ જવાનો અસુરક્ષિત રસ્તો સુરક્ષિત બનાવવામાં આવ્યો છે? કે પછી આ સમસ્યાઓને કોઈ ઉકેલ્યા વિના જ શાંતિથી સ્વીકારી લેવામાં આવી રહી છે, એક સમયે એક કિશોરનું શિક્ષણ છીનવાતું જાય છે?

સ્રોત: એકીકૃત જિલ્લા શિક્ષણ માહિતી પ્રણાલી પ્લસ (UDISE+), 2024-25, શિક્ષણ મંત્રાલય, ભારત સરકાર દ્વારા પ્રકાશિત શાળાના સ્તર પ્રમાણે શાળા છોડવાના અને આગળના શૈક્ષણિક તબક્કામાં પ્રવેશના આંકડા; રાષ્ટ્રીય શિક્ષણ નીતિ (NEP 2020), સાર્વત્રિક શાળાકીય શિક્ષણનું લક્ષ્ય.

આ પણ વાંચો, માતા-પિતા બાળકોને એવી શાળામાં કેમ ભણાવે છે, જ્યાં ભાષા જ સમજાતી નથી?