તમે ક્યારેય વિચાર કર્યો કે, જે કચરો ફેંકો છો તેનું શું થાય છે? જાણો

દિલ્હીના એક એપાર્ટમેન્ટમાં રહેતી એક મહિલા દરરોજ સવારે તેના રસોડાના કચરાને લીલા અને વાદળી રંગના ડબ્બામાં કાળજીપૂર્વક અલગ કરે છે, તેના હાઉસિંગ સોસાયટીના નોટિસ બોર્ડ પરની સૂચનાઓનું પાલન કરે છે. તે વિચારે છે કે આ વર્ગીકરણ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે તેનો કચરો બે અલગ કવરમાં નાંખે છે. મોટાભાગે, બંને ડબ્બા એક જ મ્યુનિસિપલ ટ્રકમાં અને અંતે શહેરની બહારના ભાગમાં એક જ કચરાના ડુંગરમાં જાય છે.

ભારત દરરોજ 159,000 ટનથી વધુ કચરો ઉત્પન્ન કરે છે. રાષ્ટ્રીય અંદાજ મુજબ આખા વર્ષ માટે આ આંકડો લગભગ 62 મિલિયન ટન છે. આ વિશાળ રકમમાંથી, ફક્ત 43 મિલિયન ટન ખરેખર મ્યુનિસિપલ સિસ્ટમ્સ દ્વારા એકત્રિત કરવામાં આવે છે. જે એકત્રિત કરવામાં આવે છે તેમાંથી, ફક્ત 12 મિલિયન ટનનો નિકાલ પહેલાં કોઈ વાસ્તવિક કરવામાં આવે છે. બાકીના 31 મિલિયન ટન ફક્ત ખુલ્લા ડમ્પિંગ ગ્રાઉન્ડમાં નાખવામાં આવે છે. એકંદરે, ભારતના લગભગ 19 ટકા કચરાનો યોગ્ય રીતે ઉપચાર કરવામાં આવે છે. બાકીનો, 80 ટકાથી વધુ, એકત્રિત કરવામાં આવે છે પરંતુ સારવાર ન કરાયેલ રહે છે, અથવા બિલકુલ એકત્રિત કરવામાં આવતો નથી.

અનિયંત્રિત ખુલ્લા ડમ્પસાઇટ્સ

આ વ્યક્તિગત બેદરકારીની વાર્તા નથી. આ એક એવી માળખાગત સુવિધાની વાર્તા છે જે ભારતમાં હવે કચરો ફેંકવાના દર સાથે તાલ મિલાવી શકી નથી. દેશભરમાં, અનિયંત્રિત ખુલ્લા ડમ્પસાઇટ્સની સંખ્યા યોગ્ય રીતે ડિઝાઇન કરાયેલ સેનિટરી લેન્ડફિલ્સ કરતાં લગભગ દસ ગણી વધારે છે. સેનિટરી લેન્ડફિલ ડિઝાઇન, લાઇન અને વ્યવસ્થાપિત કરવામાં આવે છે જેથી કચરો સુરક્ષિત રીતે સમાવી શકાય અને કચરાના વિઘટન દ્વારા ઉત્પન્ન થતા ઝેરી પ્રવાહીને, જેને લીચેટ કહેવાય છે, તેને પકડી શકાય. ખુલ્લા ડમ્પસાઇટમાં આમાંથી કોઈ રક્ષણ નથી. તે ફક્ત દાયકાઓ સુધી અનિયંત્રિત રીતે ઉગે છે, ઝેરી તત્વોને તેની નીચે જમીન અને ભૂગર્ભજળમાં લીચ કરે છે, અને ક્યારેક તે એકઠા થતા મિથેનથી આગ પકડે છે.

પ્લાસ્ટિકને તૂટવામાં સદીઓ લાગે

વિચાર કરો કે, એક દિવસના કચરા માટે આનો શું અર્થ થાય છે. લગભગ કોઈપણ ભારતીય શહેરમાં એક પરિવાર દ્વારા એક જ થેલીમાં ફેંકવામાં આવતી શાકભાજીની છાલ, પ્લાસ્ટિક રેપર અને તૂટેલું રમકડું, બધા એક જ ટ્રકમાં, એક જ ખુલ્લી જમીનમાં એકસાથે મુસાફરી કરે છે. ત્યાં, શાકભાજીની છાલ, જે ઉપયોગી ખાતર બની શકે છે, તેના બદલે પ્લાસ્ટિકના પહાડમાં સડી જાય છે, મિથેન મુક્ત કરે છે, જે કાર્બન ડાયોક્સાઇડ કરતાં વધુ શક્તિશાળી ગ્રીનહાઉસ ગેસ છે, જે કોઈને કોઈ ફાયદો કરતું નથી. પ્લાસ્ટિક રેપર, જેને અલગ અને સ્વચ્છ રાખવામાં આવે તો રિસાયકલ કરી શકાયું હોત, તે કાર્બનિક કચરા સાથે ભળી જાય પછી તે રિસાયકલ કરી શકાતું નથી. તૂટેલું રમકડું ફક્ત ત્યાં જ રહે છે, લગભગ કાયમી ધોરણે, કારણ કે મોટાભાગના પ્લાસ્ટિકને તૂટવામાં સદીઓ લાગે છે.

લાખો ઘરોમાં દરરોજ ભેગી થતી આ એક મિશ્ર બેગ, ભારતના મુખ્ય શહેરોની બહારના ભાગમાં વિશ્વના કેટલાક સૌથી મોટા કચરાના પર્વતો ઉભા થાય છે, જે નજીકના બહુમાળી ઇમારતો કરતા ઘણા ઊંચા છે, કિલોમીટર દૂરથી દેખાય છે, અને કેટલાક કિસ્સાઓમાં, હજુ પણ વધી રહ્યા છે.

સૌથી ગરીબ લોકો

આ પર્વતોની નજીક રહેતા લોકો ભાગ્યે જ એવા હોય છે જેમણે તેમની અંદર રહેલો મોટાભાગનો કચરો ઉત્પન્ન કર્યો હોય. મોટા ડમ્પસાઇટ્સ નજીકના સમુદાયો, જે ઘણીવાર ભારતના સૌથી ગરીબ લોકોમાં હોય છે, ધીમે ધીમે ધુમાડાવાળા કચરાની ગંધ સાથે હવા શ્વાસ લે છે અને ભૂગર્ભજળ પર આધાર રાખે છે, જે ઘણા દસ્તાવેજીકૃત કેસોમાં, દાયકાઓથી સારવાર ન કરાયેલ લીચેટને શોષી લે છે. એક દરવાજા પરથી સંપૂર્ણ કચરાની થેલી ગાયબ થવાની સુવિધા શાંતિથી બીજા કોઈના દરવાજા પર ચૂકવવામાં આવે છે, સામાન્ય રીતે ગરીબ દરવાજા પર, થોડા કિલોમીટર દૂર.

અહીં ખરા અર્થમાં સરકારી પ્રયાસો થયા છે. સ્વચ્છ ભારત મિશન દ્વારા 2014 થી શહેરી અને ગ્રામીણ ભારતમાં ઘરેલુ શૌચાલયની સુવિધા અને વ્યવસ્થિત કચરાના સંગ્રહમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે, જે એક વાસ્તવિક અને માપી શકાય તેવી સિદ્ધિ છે. પરંતુ માત્ર સંગ્રહ કરવાથી સારવારની સમસ્યા હલ થતી નથી, અને ભારતનો કચરો ઉત્પન્ન થવાનો અંદાજ છે. કેન્દ્રીય પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ અનુસાર, રાષ્ટ્રીય કચરો ઉત્પાદન 2030 સુધીમાં વાર્ષિક 165 મિલિયન ટન સુધી પહોંચી શકે છે જો સારવાર ક્ષમતા હવે કરતાં ઘણી ઝડપથી વિસ્તરે નહીં.

કચરો તમારા રસોડાના ડબ્બામાં નથી

એક વ્યક્તિગત પરિવાર માટે, પ્રામાણિક, જોકે કંઈક અંશે નિરાશાજનક, સત્ય એ છે કે જો બહાર પાર્ક કરેલી ટ્રક ફક્ત તમારા કચરાને પાછું ભેળવે છે તો કાળજીપૂર્વક વર્ગીકૃત કરવાનો કોઈ અર્થ નથી. સ્થાનિક સ્તરે પૂછવા માટે વધુ અર્થપૂર્ણ પ્રશ્ન એ છે કે શું તમારા પોતાના શહેરમાં કચરો ખરેખર ફક્ત તમારા રસોડાના ડબ્બામાં જ નહીં, પરંતુ ટ્રક પર, ટ્રાન્સફર સ્ટેશન પર અને અંતિમ નિકાલ માટે અલગ કરવામાં આવે છે. કેટલાક ભારતીય શહેરો આ સારી રીતે કરે છે. ઘણા હજુ પણ નથી કરતા, અને રહેવાસીને ઘણીવાર ખબર હોતી નથી કે તેઓ કયા પ્રકારના શહેરમાં રહે છે જ્યાં સુધી તેઓ પૂછે નહીં.આગલી વખતે જ્યારે તમારી કચરાની ટ્રક ત્યાંથી પસાર થાય, ત્યારે કદાચ એક વાર વિચારવા જેવું છે કે તે ખરેખર ક્યાં જઈ રહી છે અને આગળ શું થશે.

સ્ત્રોતો: ધ એનર્જી એન્ડ રિસોર્સિસ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (TERI), નેશનલ સોલિડ વેસ્ટ જનરેશન, કલેક્શન અને ટ્રીટમેન્ટ ડેટા; સેન્ટ્રલ પોલ્યુશન કંટ્રોલ બોર્ડ, વેસ્ટ જનરેશન એસ્ટીમેટ; ભારતના સેનિટરી લેન્ડફિલ-ટુ-ડમ્પસાઇટ રેશિયો અને સ્વચ્છ ભારત મિશન અમલીકરણ પર રિપોર્ટિંગ.

એક જ શહેર એક જ વર્ષેમાં ડુબી જાય છે અને સુકાઈ જાય છે ? જાણો કારણ અહી ક્લિક કરો