કાનુની સવાલ: શું સગીરો માટે Smoking કરવું ગુનો છે? તેની સજા વિશે જાણો

ભારતમાં લોકો ઘણીવાર માને છે કે સિગારેટ ખરીદવી અને પીવી એ વ્યક્તિગત પસંદગીનો વિષય છે. જોકે ધૂમ્રપાન એ માત્ર સ્વાસ્થ્યનો મુદ્દો નથી, પરંતુ એક મુખ્ય કાનૂની બાબત પણ છે. ભારતીય કાયદામાં ધૂમ્રપાન પર અનેક પ્રતિબંધો લાદવામાં આવ્યા છે. ખાસ કરીને બાળકો અને કિશોરોને તમાકુથી દૂર રાખવા માટે કડક નિયમો ઘડવામાં આવ્યા છે.

કાયદો નિરુત્સાહિત કરે છે

અખબારોની હેડલાઇન્સ ઘણીવાર અહેવાલ આપે છે કે પોલીસે શાળાઓ નજીક ધૂમ્રપાન કરવા બદલ સિગારેટ વેચનારાઓની ધરપકડ કરી અને જેલમાં ધૂમ્રપાન કર્યું. આજે પણ દેશભરમાં હજારો સગીરો ખુલ્લેઆમ સિગારેટ અને અન્ય તમાકુ ઉત્પાદનો ખરીદે છે.

શાળાઓ અને કોલેજો નજીક પાનની દુકાનોમાં આ એક સામાન્ય દૃશ્ય છે. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે ભારતમાં 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના કોઈપણ વ્યક્તિને સિગારેટ વેચવી એ કાનૂની ગુનો છે? કાયદો તેની જોગવાઈઓ દ્વારા આવી પ્રથાઓને નિરુત્સાહિત કરે છે, જેમાં સ્થાપિત સજાઓ પણ છે.

કેટલું ધૂમ્રપાન કરવું અને ક્યાં ધૂમ્રપાન કરવું

કેન્દ્ર સરકારે ભારતમાં તમાકુ ઉત્પાદનોના વેચાણ, જાહેરાત અને ઉપયોગને નિયંત્રિત કરવા માટે Cigarettes and Other Tobacco Products Act, 2003 2003 (COTPA કાયદો) ઘડ્યો. આ કાયદો વેચાણ, જાહેરાત, પેકેજિંગ અને જાહેર ધૂમ્રપાનને નિયંત્રિત કરે છે, જેમાં ક્યારે ધૂમ્રપાન કરવું, ક્યારે ન કરવું, કેટલું ધૂમ્રપાન કરવું અને ક્યાં ધૂમ્રપાન કરવું તે અંગેના નિયમોનો સમાવેશ થાય છે. આ કાયદાનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય યુવાનોને તમાકુના વ્યસનથી બચાવવા અને જાહેર આરોગ્યનું રક્ષણ કરવાનો છે.

જાહેર સ્થળોએ ધૂમ્રપાન ગેરકાયદેસર

આ કાયદાની કલમ 4 હેઠળ, જાહેર સ્થળોએ ધૂમ્રપાન ગેરકાયદેસર છે. શાળાઓ, કોલેજો, હોસ્પિટલો, સરકારી કચેરીઓ, બસ સ્ટેન્ડ, રેલવે સ્ટેશન, મોલ, હોટલ, રેસ્ટોરન્ટ, ઉદ્યાનો અને જાહેર પરિવહન જેવા જાહેર સ્થળોએ ધૂમ્રપાન કરતા પકડાયેલા કોઈપણ વ્યક્તિને દંડ થઈ શકે છે.

આ કાયદાની કલમ 6 જણાવે છે કે 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના બાળકોને સિગારેટ અથવા તમાકુ વેચવા પર પ્રતિબંધ છે. આ કાયદા હેઠળ કોઈપણ સગીર તમાકુ ખરીદતો કે વેચતો જોવા મળે તો તેને કાર્યવાહીનો સામનો કરવો પડી શકે છે.

તેની જોગવાઈઓ હેઠળ, કોઈપણ શૈક્ષણિક સંસ્થાના 100 યાર્ડની અંદર સિગારેટ, ગુટખા, બીડી અથવા પાન મસાલાનું વેચાણ ગેરકાયદેસર છે.

• આ કાયદાની કલમ 5 હેઠળ, આવા ઉત્પાદનોને પ્રોત્સાહન આપતી કોઈપણ જાહેરાત પર પણ પ્રતિબંધ છે.
• ટીવી, અખબારો, રેડિયો, હોર્ડિંગ્સ અને ઇન્ટરનેટ પર તમાકુ ઉત્પાદનોની સીધી જાહેરાત પ્રતિબંધિત છે.
• ફિલ્મો અને ટીવી શોમાં Smokingના ચિત્રણ પર પણ નિયમો લાગુ પડે છે.

COTPA Act, 2003 હેઠળ વિવિધ ઉલ્લંઘનો દંડ અને લાઇસન્સ જપ્ત કરવા જેવા દંડને પાત્ર થઈ શકે છે.

આ કાયદા હેઠળ ઉલ્લંઘનને સમાધાનપાત્ર ગુનો ગણવામાં આવે છે. જેની તાત્કાલિક સજા થઈ શકે છે. પ્રતિબંધિત જાહેર સ્થળોએ ધૂમ્રપાન કરતા પકડાયેલા વ્યક્તિઓને ₹200 સુધીના દંડનો સામનો કરવો પડે છે.

• કાયદાની કલમ 20 હેઠળ ફરજિયાત ચિત્રાત્મક ચેતવણીઓ વિના તેમના ઉત્પાદનોનું ઉત્પાદન કરનારા ઉત્પાદકો અથવા વિતરકોને બે વર્ષ સુધીની જેલ અથવા દંડની સજા થઈ શકે છે.
• જો વહીવટીતંત્ર ઈચ્છે તો આવા કિસ્સાઓમાં સમગ્ર ઉત્પાદન જપ્ત કરી શકાય છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં જેલની સજા પણ થઈ શકે છે.
• આવા કાયદા લાગુ કરવાની જવાબદારી પોલીસ, જિલ્લા વહીવટીતંત્ર અને આરોગ્ય વિભાગ જેવા વિભાગોની છે.
• પોલીસ કાર્યવાહીની પદ્ધતિ વિવિધ રાજ્યો અને પરિસ્થિતિઓમાં અલગ-અલગ હોઈ શકે છે.

જાગૃતિની જરૂર છે

• COTPA Actની કલમ 6 હેઠળ ભારતમાં 18 વર્ષથી ઓછી ઉંમરના કોઈપણ વ્યક્તિને સિગારેટ અથવા તમાકુ ઉત્પાદનો વેચવા ગેરકાયદેસર છે… શાળાઓની નજીક આવા ઉત્પાદનોનું વેચાણ પ્રતિબંધિત છે.
• ભારત સરકાર Smoking માટે કાયદેસરની ઉંમર 18 થી વધારીને 21 વર્ષ કરવા માંગે છે.
• આ કાયદાનો હેતુ ફક્ત સજા કરવાનો નથી, પરંતુ યુવાનોને આ વ્યસનથી બચાવવાનો છે.
• ડિજિટલ યુગમાં જ્યારે સોશિયલ મીડિયા ઘણીવાર ધૂમ્રપાનને ગ્લેમરાઇઝ કરે છે, ત્યારે ભારતીય કાયદો તેને એક ગંભીર જાહેર આરોગ્ય સમસ્યા માને છે.
• સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે અસંખ્ય જોગવાઈઓ હોવા છતાં યુવાનોમાં જાગૃતિનો અભાવ છે. સ્વાસ્થ્ય પ્રત્યે સભાન યુવાનો Smoking અને ગુટખા જેવી વસ્તુઓથી દૂર રહે છે.