બિઝનેસમેન ટ્રમ્પના મનમાં શું ચાલી રહ્યુ છે? અમેરિકાના આર્થિક હિતો માટે સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ બ્લોક કરી વૈશ્વિક તેલ સંકટ ઉભુ કર્યુ?
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સ્ટેટ ઓફ હોર્મુઝના વિવાદને ઉકેલવા માટે ઈસ્લામાબાદમાં ટોક નિષ્ફળ ગયા બાદ ટ્રમ્પે સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ પર નાકાબંધી કરવાની જાહેરાત કરી છે. જો કે અહીં અમેરિકાનો એક છુપો એજન્ડા પણ જોવા મળી રહ્યો છે. અમેરિકાએ તેની સ્થાનિક તેલ કંપનીઓને વધુ તેલ ઉત્પાદન કરવા અને વિશ્વ બજારમાં વેચવા માટે પ્રોત્સાહિત કરી છે. જ્યારે વિશ્વ બજારમાં હોર્મુઝના કારણે તેલની અછત સર્જાશે અને કિંમતો વધશે ત્યારે અમેરિકા તેની તેલ કંપનીઓ દ્વારા નફો કમાઈને યુદ્ધો ખર્ચો ભરપાઈ કરશે.
વર્તમાન વૈશ્વિક રાજકારણમાં ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચેનો સંઘર્ષ એક અત્યંત નાજુક વળાંક પર આવી પહોંચ્યો છે. પાકિસ્તાનની રાજધાની ઈસ્લામાબાદમાં યોજાયેલી મંત્રણા નિષ્ફળ ગયા બાદ, અમેરિકાએ ઈરાન વિરુદ્ધ અત્યંત કડક વલણ અપનાવ્યું છે. આ સંઘર્ષનું મુખ્ય કેન્દ્ર હવે સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ બની ગયું છે, જે વિશ્વના તેલ વેપાર માટેની સૌથી મહત્વની કડી માનવામાં આવે છે. અમેરિકાએ હવે ઈરાનને પાઠ ભણાવવા માટે આ દરિયાઈ માર્ગની સંપૂર્ણ નાકાબંધી કરવાની તૈયારી કરી લીધી છે.
ઈસ્લામાબાદ મંત્રણાની નિષ્ફળતા અને સંઘર્ષનું મૂળ
અમેરિકા અને ઈરાન વચ્ચે સ્ટેટ ઓફ હોર્મુઝના વિવાદને ઉકેલવા માટે ઈસ્લામાબાદમાં એક બેઠક યોજાઈ હતી. અમેરિકાનો મુખ્ય એજન્ડા એ હતો કે ઈરાન આ માર્ગ પરથી પસાર થતા જહાજો પાસેથી ગેરકાયદેસર ‘ટોલ’ વસૂલવાનું બંધ કરે અને વિશ્વના તેલ પુરવઠામાં અવરોધ ઊભો ન કરે. જોકે, ઈરાને સ્પષ્ટ કર્યું કે જ્યાં સુધી અમેરિકા તેમની શરતો નહીં માને અને તેમના પરના હુમલા બંધ નહીં કરે, ત્યાં સુધી તેઓ સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝને મુક્ત કરશે નહીં.
ઈરાને પોતાની આ જિદ પાછળ આત્મરક્ષા અને ન્યુક્લિયર હથિયારો બનાવવાની પોતાની જરૂરિયાતને જવાબદાર ઠેરવી છે. અમેરિકા ઈચ્છે છે કે ઈરાન પરમાણુ હથિયારો બનાવવાની જિદ છોડે, પરંતુ ઈરાન તેના માટે તૈયાર નથી, જેના કારણે આ મંત્રણા નિષ્ફળ ગઈ છે.
ઈરાનના ટોલ સામે અમેરિકાનો બ્લોકેડ
ઈસ્લામાબાદ ટોક નિષ્ફળ ગયા બાદ અમેરિકાએ વળતો પ્રહાર કર્યો છે. અત્યાર સુધી ઈરાન હોર્મુઝની ખાડીમાં જહાજો રોકીને ટોલ વસૂલતું હતું, પરંતુ હવે અમેરિકાએ જાહેરાત કરી છે કે જો કોઈ જહાજ ઈરાનને ટોલ આપશે, તો અમેરિકા એ જહાજને આગળ વધવા દેશે નહીં. અમેરિકી નૌકાદળના જહાજો હવે ગલ્ફ ઓફ ઓમાનમાં તૈનાત કરવામાં આવ્યા છે, જેથી ઈરાન દ્વારા વસૂલવામાં આવતા ટોલવાળા તેલને રોકી શકાય.
ટ્રમ્પ પ્રશાસને મેક્સિમમ પ્રેશર ટેકનિક અપનાવી
અમેરિકાએ અગાઉ વેનેઝુએલા સામે પણ આજ પ્રેશર સ્ટ્રેટેજી અપનાવી હતી. આ રણનીતિનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય ઈરાનના તેલના વેપારને સંપૂર્ણપણે ઠપ કરી તેની આર્થિક રીતે નબળુ પાડવાનો છે. અમેરિકાએ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે હવે ન તો ઈરાનનું તેલ માર્કેટમાં આવશે અને ન તો તે કોઈ અન્યના તેલ પર ટોલ વસૂલી શકશે. આ બ્લોકેડને કારણે વિશ્વની અર્થવ્યવસ્થા હવે અમેરિકા અને ઈરાનના પ્રભુત્વ વચ્ચે ફસાઈ ગઈ છે.
વૈશ્વિક તેલ બજાર પર અસર અને અમેરિકાને આર્થિક લાભ
સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ કેટલુ મહત્વનુ છે તેનો અંદાજ એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે વિશ્વના કુલ ઓઈલ ટ્રેડનો લગભગ 30% અને ગ્લોબલ LNG (લિક્વિફાઇડ નેચરલ ગેસ) સપ્લાયનો 20% હિસ્સો આ સાંકડા માર્ગ પરથી પસાર થાય છે. દરરોજ આશરે 20 મિલિયન બેરલ તેલ અને 290 મિલિયન ક્યુબિક મીટર LNG અહીંથી નીકળે છે. જ્યારે આટલો મોટો હિસ્સો જોખમમાં હોય, ત્યારે તેલની કિંમતો આસમાનને આંબે તે સ્વાભાવિક છે.
જોકે, અહીં અમેરિકાનો એક છુપો એજન્ડા પણ જોવા મળી રહ્યો છે. અમેરિકાએ પોતાની સ્થાનિક તેલ કંપનીઓને વધુ તેલ ઉત્પાદન કરવા અને વિશ્વ બજારમાં વેચવા માટે પ્રોત્સાહિત કરી છે. જ્યારે વિશ્વ બજારમાં હોર્મુઝના કારણે તેલની અછત સર્જાશે અને કિંમતો વધશે, ત્યારે અમેરિકા પોતાની તેલ કંપનીઓ દ્વારા નફો કમાઈને પોતાના યુદ્ધ ખર્ચની ભરપાઈ કરી લેશે.
ચીન સામે ટ્રમ્પની કડક ચેતવણી
આ યુદ્ધમાં ચીનની ભૂમિકા પણ ચર્ચાના કેન્દ્રમાં છે. એવી અટકળો તેજ બની છે કે ચીન ઈરાનને ગુપ્ત રીતે શસ્ત્રોની સપ્લાય કરી રહ્યું છે, જેમાં HQ9 બી જેવી મિસાઈલ સિસ્ટમ અને ખભા પરથી છોડી શકાય તેવા લોન્ચર્સ (Manpads) નો સમાવેશ થાય છે. અમેરિકી પ્રમુખ ટ્રમ્પે આ અંગે ચીનને જાહેરમાં કડક ચેતવણી આપી છે. તેમણે જણાવ્યું છે કે જો ચીન ઈરાનને કોઈપણ પ્રકારની શસ્ત્ર સહાય કરશે, તો અમેરિકા ચીન પર 50% ટેરિફ લાદશે. ટ્રમ્પ કોઈપણ સંજોગોમાં ચીનને આ યુદ્ધમાં તે ભૂમિકા ભજવવા દેવા માંગતા નથી જે ભૂમિકા ક્યારેક વિશ્વયુદ્ધમાં અમેરિકાએ ભજવી હતી.
અમેરિકાએ સી-ડ્રોન તૈયાર કર્યા
અમેરિકાએ હવે ઈરાની નેવીને નુકસાન પહોંચાડ્યા બાદ તેમના તેલ નિકાસ ટર્મિનલ્સ જેવા કે ખાર્ક, બંદર અબ્બાસ અને જાસ્ક ટર્મિનલ પર નજર દોડાવવાનું શરૂ કર્યું છે. ઈરાને હોર્મુઝની ખાડીમાં ‘સી માઈન્સ’ (દરિયાઈ બોમ્બ) બિછાવી હોવાની આશંકા છે. આના જવાબમાં અમેરિકાની સેન્ટકોમ (CENTCOM) એ પાણીની અંદર તપાસ કરવા માટે સી-ડ્રોન (Sea Drones) તૈનાત કર્યા છે. બ્રિટને પણ અમેરિકાને સી માઈન્સ હટાવવામાં મદદ કરવાની ખાતરી આપી છે, જોકે તે સીધા બ્લોકેડમાં જોડાશે નહીં. બીજી તરફ, ઈરાને પણ ડ્રોન દ્વારા આ વિસ્તારનું મોનિટરિંગ શરૂ કર્યું છે અને ધમકી આપી છે કે જો તેમના બંદરોને રોકવામાં આવશે, તો તેઓ અમેરિકાના સાથી દેશો (UAE, કતાર, ઓમાન, સાઉદી અરેબિયા) ના બંદરોને પણ નુકસાન પહોંચાડશે.
ભારત પર થનારી સંભવિત અસરો
ભારત માટે આ સ્થિતિ ચિંતાજનક છે. ક્રૂડ તેલની કિંમતો વધવાને કારણે ભારતમાં મોંઘવારી વધવાની પૂરી શક્યતા છે. છેલ્લા એક મહિનામાં ભારતની ચાલુ ખાતાની ખાધ (Current Account Deficit) માં 2% નો વધારો જોવા મળ્યો છે. જો આ નાકાબંધી લાંબી ચાલી તો રૂપિયો નબળો પડી શકે છે અને શેરબજારમાં કડાકો આવી શકે છે. આ પરિસ્થિતિને જોતા ભારતના વિદેશ મંત્રીએ હાલમાં જ UAE ની મુલાકાત લીધી છે જેથી આ સંકટનો સામનો કરવા માટે પ્રાદેશિક સહયોગ સાધી શકાય.
હવે અમેરિકા ઈરાને સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ બંધ કર્યા બાદ દુનિયાના દેશોને થઈ રહેલા નુકસાનને હાથો બનાવી રહ્યુ છે. એક તરફ ટ્રમ્પ પહેલેથી ઈરાનની જેમ વૈશ્વિક જનમત કેળવવામાં નિષ્ફળ રહ્યુ છે. હાલ વિશ્વ અમેરિકા અને ઈઝરાયેલને યુદ્ધ ભડકાવનારા અને વિશ્વને મુશ્કેલીમાં મુકનારા વિલન તરીકે જોઈ રહ્યા છે. ત્યારે અમેરિકાએ આ સ્ટ્રિક્ટ રણનીતિ સાથે હવે ઈરાનની આર્થિક કમર તોડવા માગે છે. અમેરિકા ઈરાનને ભૂખે મારીને ઘૂંટણિયે લાવવાનો પ્રયાસ કરી શકે છે.
