ઓપરેશન વગર પણ નીકળી શકે છે કિડનીની પથરી, જાણો કેટલા mmની પથરીમાં સર્જરી જરૂરી અને ક્યારે દવા-પાણીથી થાય છે ઈલાજ !

કિડનીમાં પથરી થતાં જ સર્જરી કરાવવી જરૂરી નથી હોતી. 5 mmથી નાની પથરી કુદરતી રીતે બહાર નીકળી શકે છે, જ્યારે 10 mmથી મોટી સાઇઝમાં ઓપરેશનની જરૂર પડી શકે છે. જાણો તબીબો અને મેડિકલ રિસર્ચ શું કહે છે.

Sachin Agrawal | Updated on: Oct 09, 2026 | 8:32 PM

કિડની સ્ટોન એટલે કે પથરી થાય ત્યારે સૌથી પહેલો પ્રશ્ન એ જ થાય છે કે શું તે ઓપરેશન વગર નીકળી જશે? તેનો જવાબ માત્ર પથરીની સાઇઝ પર નિર્ભર નથી કરતો. પથરી કિડનીમાં છે કે મૂત્રવાહિની (યુરેટર)માં, તેનો આકાર કેટલો છે, માર્ગમાં કેટલો અવરોધ છે તેમજ દર્દીને દુખાવો, ઇન્ફેક્શન કે કિડની ફંક્શન સંબંધિત કોઈ સમસ્યા છે કે નહીં—આ તમામ બાબતોનું મૂલ્યાંકન કરીને ડોક્ટર સર્જરી અથવા અન્ય સારવારની યોજના બનાવે છે. નિષ્ણાતોના મતે, યુરેટરમાં રહેલી નાની પથરી કુદરતી રીતે પોતાની મેળે બહાર નીકળવાની શક્યતા વધુ હોય છે.

કિડની સ્ટોનની સાઇઝ તેના આપમેળે નીકળવાની શક્યતાને કેવી રીતે પ્રભાવિત કરે છે?

પથરીનું કદ વધવાની સાથે તેના આપમેળે નીકળવાની સંભાવના સામાન્ય રીતે ઘટતી જાય છે. તેનું કારણ એ છે કે કિડનીથી મૂત્રાશય (બ્લેડર) સુધી જતી યુરેટર (મૂત્રવાહિની) એક સાંકડી મસ્ક્યુલર ટ્યુબ હોય છે. નાનો સ્ટોન આ રસ્તેથી સરળતાથી નીકળી શકે છે, જ્યારે મોટો સ્ટોન રસ્તામાં અટકી શકે છે અને પેશાબના પ્રવાહને અવરોધી શકે છે.

અમેરિકન યુરોલોજિકલ એસોસિએશનની ગાઇડલાઇન અનુસાર, ઓછા ગંભીર યુરેટર સ્ટોન ધરાવતા અને 10 mm કે તેથી ઓછી સાઇઝવાળા દર્દીઓમાં થોડા સમય સુધી સ્ટોન આપમેળે નીકળવાની રાહ જોઈ શકાય છે. પરંતુ આ નિર્ણય દર્દીના લક્ષણો, શારીરિક તકલીફો, ઇન્ફેક્શન અને સ્ટોનનું ચોક્કસ લોકેશન જોઈને લેવામાં આવે છે.

NCBI અનુસાર, એક રિવ્યુમાં ડિસ્ટલ યુરેટરલ સ્ટોનનું પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં જાણવા મળ્યું કે 5 mm કે તેથી નાના સ્ટોન આપમેળે બહાર નીકળવાની શક્યતા લગભગ 87% હતી, જ્યારે 5 mmથી મોટા સ્ટોનમાં આ સંભાવના આશરે 75% હતી. આ અભ્યાસમાં પથરી બહાર નીકળવાનો સમયગાળો પણ અલગ-અલગ નોંધાયો હતો.

શું 5 mmથી નાનો સ્ટોન પાણી અને દવાથી નીકળી શકે છે?

તબીબોના જણાવ્યા મુજબ, 5 mmથી નાના યુરેટરલ સ્ટોન આપમેળે નીકળવાની શક્યતા ઘણી સારી રહે છે. પરંતુ અહીં “દવા કે પાણીથી પથરી ઓગળવી” અને “સ્ટોનનું શરીરમાંથી બહાર નીકળવું” એ બંને તદ્દન અલગ બાબતો છે.

AMA અનુસાર, પૂરતા પ્રમાણમાં પાણી પીવું ડિહાઇડ્રેશનથી બચવા અને પેશાબનો પ્રવાહ જાળવી રાખવા માટે અત્યંત જરૂરી છે, પરંતુ વધારે પડતું પાણી પીવાથી દરેક પ્રકારની પથરી ઝડપથી બહાર નીકળી જ જશે એવો કોઈ વૈજ્ઞાનિક પુરાવો નથી. ખાસ કરીને જો સ્ટોનના કારણે માર્ગમાં અવરોધ ઊભો થયો હોય, તો બળજબરીપૂર્વક વધુ પાણી પીવું એ દુખાવો કે સમસ્યા દૂર કરવાનો યોગ્ય રસ્તો નથી.

5–10 mm કિડનીની પથરીમાં સારવારનો નિર્ણય કયા પરિબળો પર રહેલો છે?

5–10 mm નો સ્ટોન એક પ્રકારની “બોર્ડરલાઇન” સાઇઝ ગણાય છે, જ્યાં માત્ર સાઇઝ જોઈને સારવાર નક્કી કરવી યોગ્ય નથી. આવી સ્થિતિમાં ડોક્ટર્સ સામાન્ય રીતે નીચે મુજબની બાબતો તપાસે છે:

સ્ટોન યુરેટરના કયા ભાગમાં છે?
કિડનીથી તેનું અંતર કેટલું છે?
પેશાબના પ્રવાહમાં કોઈ અડચણ છે કે નહીં?
કિડનીમાં સોજો (હાઇડ્રોનેફ્રોસિસ) છે કે નહીં?
દુખાવો સામાન્ય દવાઓથી નિયંત્રણમાં આવે છે કે નહીં?
તાવ કે યુરિનરી ઇન્ફેક્શન તો નથી ને?
કિડની ફંક્શન સામાન્ય છે કે નહીં?
સીટી સ્કેન કે અલ્ટ્રાસાઉન્ડ પર સ્ટોનનો ચોક્કસ આકાર અને સ્થિતિ શું છે?

NCBI અનુસાર, 5–10 mm ના લોઅર યુરેટરિક સ્ટોનવાળા દર્દીઓમાં 5–7 mm ની પથરી બહાર નીકળવાની સંભાવના લગભગ 70% અને 7–10 mm ની પથરીમાં આશરે 40% જોવા મળી હતી. આ દર્શાવે છે કે 5 અને 10 mm વચ્ચે પણ સાઇઝનો તફાવત સારવારના નિર્ણય પર મોટી અસર કરે છે.

10 mmથી મોટી કિડનીની પથરી માટે સર્જરીની જરૂર કેમ વધી જાય છે?

જેમ-જેમ પથરીનું કદ મોટું થાય છે, તેમ-તેમ યુરેટરમાંથી તેના આપમેળે નીકળવાની શક્યતા ઘટતી જાય છે. એક સીટી સ્કેન અભ્યાસ મુજબ, 9 mmથી મોટી પથરી જાતે બહાર નીકળવાની શક્યતા માત્ર 25% જેટલી જ હતી. તેની સરખામણીમાં 1 mm ની પથરીમાં આ શક્યતા 87% અને 2–4 mm ની પથરીમાં 76% નોંધાઈ હતી.

કિડની સ્ટોનની સારવારમાં પથરીની સાઇઝ ચોક્કસપણે મહત્વપૂર્ણ છે, પરંતુ તે એકમાત્ર પરિબળ નથી. સામાન્ય રીતે નાની પથરી, ખાસ કરીને 5 mm કે તેથી નાની અને યુરેટરના નીચેના ભાગમાં રહેલો સ્ટોન આપમેળે નીકળવાની શક્યતા વધુ ધરાવે છે. 5–10 mm ની પથરીમાં ડોક્ટર્સ પરિસ્થિતિ મુજબ નિર્ણય લે છે, જ્યારે 10 mmથી મોટી પથરીમાં કુદરતી નિકાલની શક્યતા ઓછી હોવાથી સક્રિય તબીબી સારવાર કે સર્જરીની જરૂર પડે છે. પાણી પીવાથી હાઇડ્રેશન જળવાય છે, પરંતુ સર્જરી અંગેનો કોઈ પણ આખરી નિર્ણય પથરીના કદ, અવરોધ, ઇન્ફેક્શન, દર્દીના લક્ષણો અને કિડની ફંક્શનને ધ્યાનમાં રાખીને જ લેવો જોઈએ.