UPI થી શેરબજાર અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડમાં રોકાણ કરવું હવે પડશે મોંઘું ? આખરે ₹1 લાખ પર કેટલો કપાશે MDR અને શું છે આ નવો નિયમ?
15 ઓક્ટોબર, 2026થી UPIના કેટલાક વ્યાપારી પેમેન્ટ પર મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ (MDR) લાગુ થવાનો છે, જેણે શેરબજાર અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડના રોકાણકારોમાં ચિંતા જગાવી છે. સવાલ એ છે કે, શું આ નવા નિયમો તમારા રોકાણને વધુ ખર્ચાળ બનાવશે? હવે આ મૂંઝવણને સરળ રીતે ઉકેલીએ અને આંકડાઓની મદદથી સમજીએ કે, વાસ્તવમાં શું ફેરફાર થવા જઈ રહ્યો છે?
UPIના કેટલાક વ્યાપારી રોકડ પેમેન્ટ પર 15 ઓક્ટોબર 2026થી મર્ચન્ટ ડિસ્કાઉન્ટ રેટ એટલે કે એમડીઆર (MDR) લાગુ થવા જઈ રહ્યો છે. આ પછી સૌથી મોટો સવાલ એ જ છે કે, શું UPIથી પેમેન્ટ કરનાર સામાન્ય લોકોએ પણ હવે પૈસા આપવા પડશે? આનો સીધો જવાબ 'ના' છે. નવો ચાર્જ ગ્રાહક પાસેથી વસૂલવામાં નહીં આવે. તેને વેપારીઓ અને પેમેન્ટ સિસ્ટમ સાથે જોડાયેલી બેંક તથા બીજી કંપનીઓ અંદરોઅંદર વહન કરશે.
સરકારનો અંદાજ છે કે, આ ફેરફારથી લગભગ 96 ટકા વેપારીઓના યુપીઆઈ ટ્રાન્ઝેક્શન પર કોઈ અસર નહીં પડે. ઓગસ્ટમાં યુપીઆઈ દ્વારા 24.51 અબજ ટ્રાન્ઝેક્શન થયા હતા, જેની કુલ રકમ ₹29.9 લાખ કરોડ હતી.
નવી વ્યવસ્થામાં ₹2,000થી વધુના સામાન્ય વ્યક્તિ-થી-વેપારી (P2M) યુપીઆઈ પેમેન્ટ પર 0.4 ટકા MDR લાગશે. ₹75,000 કે તેથી વધુના પેમેન્ટ પર આ ચાર્જ મહત્તમ ₹300 હશે. ઉદાહરણ તરીકે, કોઈ પાત્ર વેપારીને ₹5,000નું પેમેન્ટ કરવા પર MDR ₹20 થશે. ₹50,000 પર તે ₹200 થશે, જ્યારે ₹1 લાખના 0.4 ટકા ₹400 થાય છે પરંતુ મહત્તમ મર્યાદાના કારણે વ્યાપારી પેમેન્ટ સિસ્ટમમાં માત્ર ₹300 MDR જ લાગશે.
ગ્રાહકે આ રકમ અલગથી ચૂકવવી નહીં પડે. તે દુકાન કે વેપારી દ્વારા દર્શાવવામાં આવેલી કિંમત જ ચૂકવશે. વ્યક્તિ-થી-વ્યક્તિ (P2P) UPI પેમેન્ટ પહેલાની જેમ જ મફત રહેશે. ટૂંકમાં, તમે કોઈ મિત્ર કે પરિવારના સભ્યને ₹5,000, ₹50,000 કે ₹1 લાખ મોકલો છો, તો MDR નહીં લાગે. પોતાના એક બેંક ખાતામાંથી બીજા ખાતામાં UPI દ્વારા પૈસા મોકલવા પર પણ આ ચાર્જ નહીં લાગે. નાના વેપારીઓને પણ રાહત આપવામાં આવી છે. દર મહિને UPIથી ₹1 લાખ સુધીનું પેમેન્ટ મેળવનારા નાના વેપારીઓના ટ્રાન્ઝેક્શન પર MDR નહીં લાગે.
₹2,000થી વધુના દરેક વ્યાપારી પેમેન્ટ પર 0.4 ટકા ચાર્જ નહીં લાગે. રેલવે, ટેલિકોમ, વીમો અને બળતણ (ફ્યુઅલ) જેવા પસંદગીના જરૂરી ક્ષેત્રો માટે ટ્રાન્ઝેક્શન દીઠ ₹5નો નિશ્ચિત એમડીઆર રાખવામાં આવ્યો છે. તેનો અર્થ એ છે કે, પાત્ર વીમા પેમેન્ટ ₹10,000નું હોય તો સામાન્ય દર મુજબ ₹40ને બદલે ₹5 MDR લાગુ થશે. શેરબજાર અને મ્યુચ્યુઅલ ફંડ સાથે જોડાયેલા UPI પેમેન્ટ માટે દર વધુ ઓછો રાખવામાં આવ્યો છે. આવા ટ્રાન્ઝેક્શન પર 0.02 ટકા MDR લાગશે અને તેની મહત્તમ મર્યાદા ₹300 હશે.
સરળ રીતે સમજીએ તો, કોઈ પાત્ર શેર બ્રોકરને UPIથી ₹1 લાખ મોકલવા પર MDR ₹20 થશે, ₹300 નહીં. ઝેરોધા (Zerodha) માં હાલમાં UPIથી ખાતામાં પૈસા ઉમેરવા પર ગ્રાહક પાસેથી કોઈ ચાર્જ લેવામાં આવતો નથી. બીજી તરફ ઇન્સ્ટન્ટ નેટ બેંકિંગ પેમેન્ટ ગેટવેથી પૈસા ઉમેરવા પર ₹9 અને 18 ટકા GST મળીને ₹10.62નો ચાર્જ લાગે છે. નવી વ્યવસ્થામાં જો ₹1 લાખનું UPI પેમેન્ટ મૂડી બજાર (કેપિટલ માર્કેટ) ની શ્રેણીમાં આવે છે, તો 0.02 ટકા લેખે MDR ₹20 થશે. આ ગ્રાહક પર લાદવામાં આવતો ચાર્જ નથી.
ઝેરોધાની વર્તમાન UPI મર્યાદા ટ્રાન્ઝેક્શન દીઠ ₹5 લાખ છે. આ રકમ પર MDR ₹100 બનશે. આથી વર્તમાન મર્યાદા મુજબ ઝેરોધામાં એક UPI ટ્રાન્ઝેક્શન પર ₹300ની મહત્તમ MDR મર્યાદા સુધી પહોંચવાની સ્થિતિ બનશે નહીં. સામાન્ય UPI ગ્રાહક માટે સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે, UPIથી પેમેન્ટ કરવું મફત જ રહેશે.
UPI એપ કંપનીઓને પણ ગ્રાહક પાસેથી 'UPI પેમેન્ટ' માટે અલગ પ્લેટફોર્મ કે છુપો (હિડન) ચાર્જ લેવાની મંજૂરી નહીં હોય. સરળ રીતે સમજીએ તો, ₹5,000ની ખરીદી પર વ્યાપારી પેમેન્ટ સિસ્ટમમાં ₹20 MDR બની શકે છે પરંતુ ગ્રાહકે ₹5,020 ચૂકવવા નહીં પડે. તેવી જ રીતે ₹1 લાખના પાત્ર વ્યાપારી પેમેન્ટ પર MDR ₹300 થઈ શકે છે પરંતુ ગ્રાહક પાસેથી આ ₹300 અલગથી લેવામાં નહીં આવે.
